ĐÃ ĐẾN LÚC CẦN MỘT QUY CHẾ MỚI CHO HUẾ...
08/06/2026
Với một đô thị bình thường, công tác đặt tên đường phố có thể xem là một thao tác hành chính, tên đường giúp định vị không gian, phục vụ quản lý dân cư, giao thông, đất đai, hộ tịch, kinh doanh và dịch vụ công. Nhưng với một đô thị di sản đặc biệt như Huế, tên đường còn là ký ức đô thị, là bản đồ văn hóa, là cách một vùng đất kể lại lịch sử của mình cho hôm nay và mai sau.
Bởi vậy, khi Huế đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, khi không gian đô thị được mở rộng, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã đi vào vận hành, khi các xã, phường mới đang từng ngày định hình diện mạo quản trị mới, thì việc ban hành một quy chế mới về đặt tên, đổi tên đường phố và công trình công cộng không chỉ cần thiết, mà đã trở thành yêu cầu cấp bách.
Huế không thiếu tên đẹp, tên hay, tên giàu ý nghĩa. Vấn đề là phải đặt tên như thế nào cho đúng, cho xứng, cho khoa học, cho có tầm nhìn, và quan trọng hơn, cho phù hợp với bản sắc đô thị di sản. Một cái tên nếu được đặt đúng chỗ có thể làm sáng lên lịch sử, tôn vinh danh nhân, khơi dậy niềm tự hào cộng đồng. Nhưng một cái tên đặt vội, đặt sai, đặt thiếu cân nhắc có thể gây lúng túng trong quản lý, tạo tranh luận trong xã hội, thậm chí làm tổn thương ký ức văn hóa của một vùng đất.
Dự thảo Quy chế đặt tên, đổi tên đường, phố và công trình công cộng trên địa bàn thành phố Huế do Sở Văn hoá và Thể thao xây dựng, tham mưu và trình UBND thành phố lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Dự thảo được đưa ra đúng vào thời điểm Huế đang bước sang một giai đoạn phát triển mới, khi quy mô đô thị, không gian hành chính và yêu cầu quản trị đã khác trước rất nhiều.
Nếu nhìn vào thực trạng hệ thống tên đường hiện nay, có thể thấy rõ vì sao Huế cần một quy chế mới mang tính chiến lược. Đến nay, qua hàng chục lần đặt, đổi tên đường phố, toàn thành phố đã có 1.146 tên đường được đặt, trong đó 1.067 tuyến đường tại các đô thị và 79 tuyến đường xã được đặt theo tên các địa danh của thành phố Huế. Đây không chỉ là hệ thống giao thông đơn thuần mà còn là một "bản đồ ký ức" khổng lồ, phản ánh gần như toàn bộ tiến trình lịch sử, văn hóa và quá trình hình thành vùng đất Huế.
Đặc biệt, nhóm tên đường mang tên danh nhân và nhân vật lịch sử, văn hóa chiếm tới 784 tuyến, tương đương gần 70% tổng số tên đường đô thị. Trong đó có 258 tên thuộc thời kỳ cổ - trung đại; 192 tên thuộc thời kỳ cận đại; và 334 tên thuộc thời kỳ hiện đại. Riêng nhóm các liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Mẹ Việt Nam Anh hùng đã chiếm 117 tên đường; các vị tướng lĩnh, lãnh đạo Đảng và Nhà nước là 85 tên đường; các nhân sĩ, trí thức yêu nước và cán bộ cách mạng là 124 tên đường. Mỗi con đường vì thế không chỉ là một địa chỉ giao thông mà còn là một trang sử sống, một lời nhắc nhở về những con người đã góp phần làm nên lịch sử dân tộc.
Bên cạnh đó, Huế hiện có hàng trăm tuyến đường mang tên địa danh, di tích, danh lam thắng cảnh. Riêng nhóm địa danh và di tích đã lên tới hơn 300 tên đường, trong đó phần lớn là các địa danh, di tích gắn với vùng đất Huế. Ngoài ra còn có các tuyến đường mang tên sự kiện lịch sử, phong trào cách mạng, quốc hiệu và các danh từ mang ý nghĩa tiêu biểu. Hệ thống tên gọi ấy phản ánh rất rõ đặc trưng của một đô thị di sản, nơi lịch sử, văn hóa và bản sắc địa phương được lưu giữ trực tiếp trong không gian công cộng.
Tuy nhiên, chính sự phong phú ấy cũng đặt ra những yêu cầu mới. Sau khi Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, địa giới được mở rộng, bộ máy hành chính được tổ chức lại theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp và số lượng đơn vị hành chính cơ sở giảm từ 133 xuống còn 40, nhu cầu đặt tên cho các tuyến đường mới, các khu đô thị mới, các công trình công cộng mới chắc chắn sẽ ngày càng lớn. Nếu không có một quy chế thống nhất, khoa học và có tầm nhìn dài hạn, nguy cơ trùng lặp tên gọi, thiếu tương xứng giữa tên đường với quy mô công trình, thiếu cân đối giữa các giai đoạn lịch sử hoặc bỏ sót những giá trị văn hóa đặc sắc của địa phương hoàn toàn có thể xảy ra.
Chính vì vậy, quy chế mới không đơn thuần là một văn bản quản lý hành chính, mà phải là một công cụ để Huế quản trị ký ức đô thị, bảo tồn bản sắc văn hóa và định hướng cho tương lai của thành phố di sản.
Một điểm tiến bộ của dự thảo là nhấn mạnh nguyên tắc không tùy tiện đổi tên những đường phố, công trình công cộng đã có tên gọi quen thuộc, đã gắn bó với lịch sử, văn hóa và tình cảm của nhân dân. Đây là nguyên tắc rất đúng. Tên đường, sau một thời gian dài, không chỉ là tên gọi hành chính mà trở thành một phần của đời sống. Chúng gắn với ký ức gia đình, địa chỉ cư trú, hoạt động thương mại, thói quen giao tiếp, thậm chí với tâm thức cộng đồng. Vì vậy, đổi tên đường phải hết sức thận trọng, chỉ thực hiện khi tên gọi không còn phù hợp, thiếu cơ sở khoa học, sai lệch hồ sơ, không có ý nghĩa lịch sử - văn hóa hoặc gây tác động không tốt trong xã hội.
Dự thảo lần này cũng đặt ra yêu cầu quan trọng về sự tương xứng giữa tên gọi với quy mô, vị trí, cấp độ của tuyến đường và công trình công cộng. Đây là điểm cần được đánh giá cao. Một danh nhân tầm vóc quốc gia, một sự kiện lịch sử lớn, một địa danh có ý nghĩa biểu tượng không thể đặt tùy tiện cho một tuyến đường nhỏ, khuất, ít liên kết. Ngược lại, những tên gọi gắn với ký ức làng xã, địa danh cổ, nhân vật lịch sử địa phương lại rất phù hợp với các tuyến đường, công trình trong không gian cộng đồng cụ thể. Sự tương xứng ấy không chỉ là kỹ thuật đặt tên, mà là sự tôn trọng giá trị.
Đáng chú ý, dự thảo đã phân nhóm đường phố theo cấp kỹ thuật, phân nhóm công trình công cộng theo quy mô và phân nhóm tên gọi theo tầm vóc lịch sử - văn hóa. Cách làm này giúp hạn chế tình trạng cảm tính, tùy nghi, đồng thời tạo cơ sở để lựa chọn tên gọi có trật tự, có hệ thống. Với Huế, điều này càng quan trọng, bởi thành phố có kho tên gọi rất phong phú: danh nhân đất nước, danh nhân Huế, nhân vật lịch sử địa phương, địa danh cổ, di tích, danh lam thắng cảnh, sự kiện lịch sử, quốc hiệu, danh từ văn hóa, tên địa phương kết nghĩa trong nước và quốc tế. Nếu không có hệ thống phân loại tốt, kho tên ấy rất dễ bị sử dụng rời rạc, thiếu liên kết.
Một hướng tiếp cận rất đáng chú ý khác là việc xây dựng ngân hàng tên đường, phố và công trình công cộng của thành phố Huế. Đây phải được xem là một nhiệm vụ khoa học nghiêm túc, lâu dài, không phải danh mục hành chính đơn thuần. Ngân hàng tên cần được xây dựng trên cơ sở hồ sơ lý lịch khoa học chặt chẽ, có thẩm định lịch sử, văn hóa, pháp lý, ngôn ngữ, địa danh học và sự đồng thuận xã hội. Mỗi tên gọi cần có phần giải thích rõ ràng: nhân vật là ai, đóng góp gì, liên quan thế nào đến Huế; địa danh ấy có nguồn gốc ra sao; sự kiện ấy có ý nghĩa gì; vì sao tên đó xứng đáng được đưa vào không gian công cộng. Đến nay, ngân hàng tên đường phố Huế đã có 1700 mục từ, dự kiến trong thời gian sắp tới sẽ phân về cho 40 xã phường, dựa trên đặc điểm và nhu cầu cụ thể của từng địa phương.
Nếu làm tốt, ngân hàng tên không chỉ phục vụ việc đặt tên đường, mà còn trở thành một cơ sở dữ liệu văn hóa của thành phố. Người dân, học sinh, du khách có thể tra cứu, tìm hiểu, từ đó hiểu thêm về lịch sử Huế. Mỗi bảng tên đường khi ấy không chỉ có chức năng chỉ dẫn, mà còn là một “bài học ngắn” về văn hóa, lịch sử và con người.
Dự thảo cũng cho thấy sự phù hợp với mô hình chính quyền hai cấp khi quy định rõ vai trò của Hội đồng Tư vấn thành phố và Tổ Tư vấn cấp xã. Đây là thiết kế cần thiết. Thành phố giữ vai trò định hướng, thẩm định, quản lý ngân hàng tên và bảo đảm tính thống nhất; cấp xã, phường là nơi nắm chắc thực tiễn, ký ức địa phương, hiện trạng đường phố, công trình và ý kiến nhân dân. Nếu hai cấp phối hợp tốt, việc đặt tên sẽ vừa bảo đảm tầm nhìn chung, vừa không làm mất đi bản sắc riêng của từng vùng, từng làng, từng khu phố.
Điều cần nhấn mạnh là phải coi trọng tham vấn nhân dân và ý kiến chuyên gia. Đặt tên đường phố là việc của chính quyền, nhưng không chỉ là việc của chính quyền. Đường phố thuộc về cộng đồng. Công trình công cộng thuộc về cộng đồng. Vì vậy, người dân có quyền được biết, được góp ý, được giải thích và được thuyết phục. Sự đồng thuận xã hội là yếu tố bảo đảm cho mỗi tên gọi đi vào đời sống một cách tự nhiên, bền vững.
Trong thực tiễn, Huế cần tránh hai khuynh hướng. Một là hành chính hóa việc đặt tên, biến quy trình thành thủ tục khô cứng, nặng giấy tờ nhưng thiếu chiều sâu văn hóa. Hai là cảm tính hóa việc đặt tên, để các đề xuất thiếu kiểm chứng, thiếu cân nhắc, thiếu tương xứng lọt vào không gian công cộng. Quy chế mới phải giúp Huế vượt qua cả hai khuynh hướng ấy: vừa chặt chẽ về pháp lý, vừa sâu sắc về văn hóa; vừa thuận lợi trong quản lý, vừa giàu sức gợi trong đời sống đô thị.
Đặc biệt, với một đô thị di sản như Huế, việc đặt tên đường cần hướng đến tổ chức các “cụm ký ức” có liên quan với nhau. Những danh nhân cùng thời kỳ, những nhân vật cùng lĩnh vực, những địa danh cùng không gian văn hóa, những sự kiện cùng mạch lịch sử nên được bố trí gần nhau, tạo thành các khu vực tên đường có chủ đề. Khi đó, bản đồ đô thị Huế sẽ không rời rạc, mà có cấu trúc văn hóa rõ nét: khu vực danh nhân khoa bảng, khu vực danh nhân văn hóa, khu vực địa danh cổ, khu vực làng nghề, khu vực di sản cung đình, khu vực phong trào yêu nước, khu vực biển - đầm phá - miền núi… Đây chính là cách làm cho tên đường trở thành một phần của quy hoạch văn hóa đô thị.
Cũng cần chú ý đến bảng tóm tắt giới thiệu tên đường, phố và công trình công cộng. Quy định này rất hay và cần được triển khai thực chất. Bảng tên đường không nên chỉ có vài chữ khô khan. Với những tuyến đường mang tên danh nhân, địa danh, sự kiện, di tích, nên có mã QR hoặc bảng giới thiệu ngắn gọn, trang trọng, mỹ thuật, giúp người dân và du khách tiếp cận thông tin nhanh chóng. Trong thời đại chuyển đổi số, Huế hoàn toàn có thể xây dựng bản đồ số về tên đường, gắn với dữ liệu văn hóa, du lịch, giáo dục và truyền thông đối ngoại.
Sau cùng, quy chế mới không chỉ để đặt tên cho những con đường mới. Quan trọng hơn, nó đặt ra một chuẩn mực mới trong cách Huế ứng xử với không gian công cộng. Một thành phố văn hóa phải bắt đầu từ những điều tưởng như rất nhỏ: một tên đường đúng, một bảng tên đẹp, một hồ sơ khoa học đầy đủ, một quy trình tham vấn nghiêm túc, một sự tôn trọng đối với ký ức cộng đồng.
Đã đến lúc Huế cần một quy chế mới, không chỉ vì hệ thống hành chính đã thay đổi, không chỉ vì thành phố đã mở rộng, mà vì Huế đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với khát vọng trở thành đô thị di sản đặc trưng, thành phố văn hóa, sinh thái, cảnh quan, thân thiện và thông minh. Trong hành trình ấy, tên đường phố và công trình công cộng chính là những “cột mốc mềm” của ký ức, bản sắc và tầm nhìn.
Đặt tên đường, suy cho cùng, là đặt tên cho một phần tương lai của thành phố. Vì thế, Huế càng phải làm việc này bằng tri thức, bằng trách nhiệm, bằng sự cẩn trọng và bằng tình yêu sâu nặng đối với vùng đất di sản của mình./.