Để phong trào xây dựng đời sống văn hóa thực sự bước sang một giai đoạn mới
26/06/2026
Sau gần ba năm triển khai, Nghị định số 86/2023/NĐ-CP của Chính phủ về xét tặng danh hiệu "Gia đình văn hóa", "Thôn, tổ dân phố văn hóa", "Xã, phường, thị trấn tiêu biểu" đã góp phần quan trọng đưa phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" đi vào nền nếp, tạo chuyển biến tích cực trong xây dựng môi trường văn hóa ở cơ sở. Tuy nhiên, đất nước hôm nay đã bước sang một giai đoạn phát triển mới với nhiều thay đổi sâu sắc về tổ chức bộ máy, hệ thống pháp luật và yêu cầu phát triển văn hóa. Việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình Chính phủ dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 86 vì vậy là rất cần thiết và đúng thời điểm.
Qua nghiên cứu dự thảo Nghị định và bản thuyết minh, có thể thấy tinh thần xuyên suốt của lần sửa đổi này là cập nhật pháp luật, đẩy mạnh phân cấp, mở rộng nội hàm của các danh hiệu văn hóa và từng bước chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phát triển. Đây là một hướng đi phù hợp với yêu cầu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Điểm đáng ghi nhận đầu tiên là dự thảo đã kịp thời cập nhật những thay đổi của hệ thống pháp luật hiện hành. Việc điều chỉnh các quy định để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, thay thế khái niệm "thị trấn" bằng "đặc khu", đồng thời phân cấp mạnh hơn cho chính quyền cấp tỉnh trong việc quy định hồ sơ, thủ tục xét tặng là bước đi hợp lý, phù hợp với chủ trương cải cách hành chính và tăng cường phân quyền.
Quan trọng hơn, dự thảo đã cho thấy cách tiếp cận mới đối với xây dựng đời sống văn hóa. Nếu trước đây, các tiêu chí chủ yếu tập trung vào việc chấp hành pháp luật và giữ gìn trật tự xã hội thì lần sửa đổi này đã bổ sung hàng loạt nội dung mới như bảo vệ môi trường, phân loại rác tại nguồn, xây dựng không gian sáng - xanh - sạch - đẹp, nâng cao tỷ lệ người dân luyện tập thể dục thể thao, phát huy vai trò tự quản của cộng đồng, tăng cường sự hài lòng của người dân đối với chính quyền cơ sở... Điều đó phản ánh một nhận thức mới: xây dựng văn hóa không chỉ là xây dựng nếp sống mà còn là xây dựng chất lượng cuộc sống.
Đặc biệt, việc thay thế khái niệm "di tích lịch sử - văn hóa" bằng "di sản văn hóa" tuy chỉ là một thay đổi về câu chữ nhưng lại có ý nghĩa rất lớn. Cách tiếp cận này thống nhất với Luật Di sản văn hóa năm 2024 và mở rộng phạm vi bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa từ các công trình kiến trúc đến di sản phi vật thể, tri thức truyền thống, nghề thủ công, lễ hội, ký ức cộng đồng và nhiều giá trị văn hóa khác. Đây là một bước tiến phù hợp với xu thế phát triển văn hóa hiện đại.
Một điểm mới khác rất đáng ghi nhận là việc lần đầu tiên đưa tiêu chí sự hài lòng của người dân vào đánh giá danh hiệu "Xã, phường, đặc khu tiêu biểu". Điều này cho thấy tư duy quản trị đã có sự chuyển biến rõ rệt, lấy người dân làm trung tâm, lấy chất lượng phục vụ của chính quyền làm thước đo cho hiệu quả quản lý. Nếu được triển khai bài bản, đây sẽ là động lực quan trọng để chính quyền cơ sở không ngừng nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân.
Tuy nhiên, nhìn từ thực tiễn triển khai phong trào xây dựng đời sống văn hóa nhiều năm qua, dự thảo vẫn còn một số nội dung cần tiếp tục hoàn thiện.
Điều dễ nhận thấy là bản thuyết minh hiện chủ yếu giải thích căn cứ pháp lý và kỹ thuật sửa đổi, trong khi chưa phân tích đầy đủ triết lý chính sách của lần sửa đổi này. Điều mà nhiều địa phương quan tâm không chỉ là sửa điều gì, bỏ điều gì, mà còn là phong trào xây dựng đời sống văn hóa sẽ chuyển biến như thế nào trong bối cảnh mới; các danh hiệu văn hóa sẽ đóng góp gì cho việc xây dựng con người Việt Nam, phát triển văn hóa trở thành sức mạnh nội sinh của đất nước theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW.
Bên cạnh đó, việc giao toàn bộ thẩm quyền quy định hồ sơ, thủ tục xét tặng cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh là chủ trương đúng nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Nếu thiếu những nguyên tắc hoặc hướng dẫn khung thống nhất, mỗi địa phương có thể xây dựng một quy trình khác nhau, dẫn đến sự không đồng đều về chất lượng danh hiệu, gây khó khăn cho công tác tổng hợp, đánh giá trên phạm vi cả nước. Phân cấp mạnh hơn luôn cần đi cùng với cơ chế kiểm tra, giám sát và định hướng thống nhất.
Một số tiêu chí mới tuy rất tiến bộ nhưng còn mang tính định tính. Những khái niệm như "giàu bản sắc", "cộng đồng văn hóa cơ sở", "sáng - xanh - sạch - đẹp", hay "khu dân cư là hạt nhân của môi trường văn hóa" đều rất đúng về định hướng nhưng sẽ khó triển khai nếu không được lượng hóa hoặc có hướng dẫn cụ thể. Thực tiễn cho thấy, càng rõ tiêu chí thì việc tổ chức thực hiện càng thuận lợi và hạn chế được bệnh hình thức.
Đặc biệt, khái niệm "giàu bản sắc" cần được làm rõ hơn. Bản sắc không chỉ là giữ gìn phong tục hay lễ hội mà còn bao gồm việc bảo tồn không gian văn hóa truyền thống, làng cổ, nghề thủ công, tiếng nói, tri thức dân gian, cảnh quan văn hóa, ứng xử cộng đồng và nhiều giá trị đặc trưng của từng vùng đất. Chỉ khi nội hàm được xác định rõ, các địa phương mới có cơ sở để xây dựng những mô hình phù hợp với điều kiện thực tế.
Đối với thành phố Huế, đây là vấn đề đặc biệt quan trọng. Là đô thị di sản với hệ thống di sản vật thể, phi vật thể và tư liệu phong phú, Huế luôn xác định xây dựng đời sống văn hóa không chỉ nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân mà còn là nền tảng để bảo tồn di sản, phát triển du lịch văn hóa và các ngành công nghiệp văn hóa. Vì vậy, các tiêu chí của danh hiệu văn hóa nên khuyến khích mạnh hơn việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa, gìn giữ cảnh quan làng cổ, nhà vườn, nghề truyền thống, phát huy các lễ hội, nghệ thuật dân gian và xây dựng cộng đồng văn hóa gắn với phát triển kinh tế sáng tạo.
Một điểm cũng cần quan tâm là phương pháp đánh giá các tiêu chí mới. Chẳng hạn, tiêu chí về tỷ lệ người dân thường xuyên luyện tập thể dục thể thao hoặc mức độ hài lòng của người dân đều cần có phương pháp khảo sát, thống kê và đánh giá thống nhất trên phạm vi cả nước. Nếu không có hướng dẫn cụ thể, rất khó bảo đảm tính khách quan và khả năng so sánh giữa các địa phương.
Nhìn tổng thể, dự thảo Nghị định lần này cho thấy tư duy đổi mới rất rõ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Từ việc mở rộng nội hàm của danh hiệu văn hóa, gắn văn hóa với môi trường, sức khỏe, cải cách hành chính, chuyển đổi số và phát huy vai trò của cộng đồng, dự thảo đã phản ánh khá đầy đủ yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.
Điều cần làm tiếp theo là tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí theo hướng rõ ràng hơn, lượng hóa hơn và có khả năng áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước; đồng thời tạo điều kiện để mỗi địa phương phát huy bản sắc riêng của mình trong khuôn khổ một hệ thống tiêu chuẩn chung.
Một nghị định về danh hiệu văn hóa sẽ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các danh hiệu ấy không dừng lại ở những tấm giấy chứng nhận cuối năm, mà trở thành động lực để mỗi gia đình, mỗi khu dân cư và mỗi địa phương không ngừng xây dựng môi trường sống văn minh, nhân văn, giàu bản sắc và phát triển bền vững. Đó cũng chính là mục tiêu cao nhất của phong trào xây dựng đời sống văn hóa trong thời kỳ phát triển mới của đất nước.