CHIẾU SÁNG Ở KHU DI SẢN HUẾ: KHÔNG CHỈ LÀ NGHỆ THUẬT THỊ GIÁC
14/03/2026
Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của du lịch và các hoạt động kinh tế ban đêm, nhiều đô thị trên thế giới đã quan tâm đầu tư các hệ thống chiếu sáng mỹ thuật nhằm làm nổi bật vẻ đẹp kiến trúc, cảnh quan và tạo nên những trải nghiệm mới cho du khách khi thành phố bước vào ban đêm. Tuy nhiên, đối với những đô thị di sản như Huế, chiếu sáng không chỉ đơn thuần là một giải pháp kỹ thuật hay một hình thức nghệ thuật thị giác. Nó còn là một câu chuyện lớn hơn, liên quan trực tiếp đến triết lý bảo tồn di sản, đến bản sắc đô thị, và đến cách chúng ta phát huy các giá trị văn hóa – lịch sử trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.
Huế là một trong số ít đô thị ở Việt Nam mà di sản đóng vai trò trung tâm trong cấu trúc đô thị và trong bản sắc văn hóa. Quần thể Di tích Cố đô Huế, Di sản Văn hóa Thế giới được UNESCO ghi danh từ năm 1993, không chỉ bao gồm Đại Nội với các cung điện, thành quách, mà còn là một hệ thống không gian rộng lớn gắn với sông Hương, núi Ngự, các lăng tẩm, đền đài, chùa tháp và các phố cổ, làng cổ. Chính hệ thống di sản này đã tạo nên một diện mạo đô thị rất đặc biệt: một thành phố có chiều sâu lịch sử, có cấu trúc cảnh quan hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc, giữa yếu tố cung đình và đời sống dân gian.
Trong bối cảnh Huế đã chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ năm 2025, yêu cầu đặt ra đối với việc phát triển đô thị không chỉ là mở rộng hạ tầng hay thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mà còn phải bảo tồn và phát huy giá trị di sản như một nguồn lực phát triển bền vững. Đây cũng chính là tinh thần được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, trong đó khẳng định văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là một động lực quan trọng của phát triển.
Trong bối cảnh ấy, câu chuyện chiếu sáng ở khu di sản Huế cần được nhìn nhận theo một cách tiếp cận rộng hơn. Ánh sáng không chỉ để “làm đẹp” các công trình kiến trúc vào ban đêm, mà còn là một công cụ quan trọng để tổ chức lại không gian đô thị, nâng cao trải nghiệm văn hóa của du khách và tạo ra những sản phẩm du lịch mới gắn với kinh tế ban đêm.
Ở nhiều đô thị di sản trên thế giới, từ Kyoto (Nhật Bản), Florence (Ý) cho đến Prague (Cộng hòa Séc), hệ thống chiếu sáng ban đêm được thiết kế như một phần của quy hoạch ánh sáng đô thị. Trong đó, ánh sáng được sử dụng để dẫn dắt tầm nhìn, làm nổi bật các trục không gian quan trọng, tạo chiều sâu cho cảnh quan và góp phần kể lại câu chuyện lịch sử của thành phố. Nhưng điều quan trọng hơn là tất cả những hệ thống chiếu sáng ấy đều tuân thủ một nguyên tắc cơ bản: tôn trọng giá trị nguyên gốc của di sản và giữ được tinh thần của không gian lịch sử.
Đối với Huế, nguyên tắc này càng có ý nghĩa đặc biệt. Đại Nội Huế không phải là một công viên giải trí hay một sân khấu ánh sáng. Đó là trung tâm của một kinh đô cổ, nơi từng diễn ra những nghi lễ quan trọng nhất của triều Nguyễn, nơi lưu giữ ký ức lịch sử của một giai đoạn dài trong tiến trình phát triển của dân tộc. Vì vậy, ánh sáng ở đây cần phải được thiết kế theo một triết lý riêng: tiết chế, trang nghiêm, tôn vinh kiến trúc và tạo nên cảm giác chiều sâu lịch sử, chứ không phải là sự phô diễn các hiệu ứng ánh sáng rực rỡ hay biến đổi màu sắc liên tục.
Một hệ thống chiếu sáng tốt trong khu di sản phải giúp người xem cảm nhận rõ hơn cấu trúc không gian của di tích, thấy được sự uy nghi của Ngọ Môn, sự bề thế của điện Thái Hòa, sự trầm mặc của các cung điện trong Tử Cấm Thành. Ánh sáng phải làm nổi bật được các lớp kiến trúc, các mái ngói hoàng lưu ly, các bậc thềm đá, các hành lang gỗ… đồng thời vẫn giữ được cảm giác tĩnh lặng vốn có của một không gian cung đình.
Nhưng ánh sáng cũng có thể đóng một vai trò lớn hơn. Nếu được tổ chức hợp lý, hệ thống chiếu sáng sẽ góp phần mở ra những không gian trải nghiệm ban đêm cho di sản Huế. Trong nhiều năm qua, du lịch Huế vẫn thường bị giới hạn trong khung giờ ban ngày. Khi màn đêm buông xuống, phần lớn các hoạt động tham quan di tích đều kết thúc, trong khi các đô thị du lịch khác trên thế giới lại bắt đầu nhộn nhịp vào buổi tối.
Chính vì vậy, phát triển kinh tế ban đêm đang trở thành một hướng đi quan trọng đối với nhiều thành phố du lịch, trong đó có Huế. Tuy nhiên, đối với một đô thị di sản như Huế, kinh tế ban đêm không thể phát triển theo mô hình của các thành phố giải trí hay các trung tâm thương mại. Huế cần một mô hình riêng – một kinh tế ban đêm dựa trên di sản, văn hóa và trải nghiệm tinh tế.
Trong mô hình ấy, chiếu sáng đóng vai trò như một “hạ tầng mềm” để kích hoạt các hoạt động văn hóa ban đêm. Ánh sáng có thể dẫn dắt du khách đi qua các trục không gian của Đại Nội, kết nối với các chương trình biểu diễn nghệ thuật cung đình, các hoạt động trình diễn ánh sáng có kiểm soát, các tuyến tham quan đêm hay các trải nghiệm văn hóa số. Một hệ thống chiếu sáng được thiết kế tốt sẽ giúp tạo nên một không gian di sản sống động nhưng vẫn giữ được sự tĩnh lặng cần thiết của một kinh đô cổ.
Tuy nhiên, để đạt được điều đó, chiếu sáng ở khu di sản Huế cần được tiếp cận như một chiến lược tổng thể, chứ không phải là những dự án đầu tư rời rạc. Thành phố cần xây dựng một quy hoạch ánh sáng cho toàn bộ khu vực Kinh thành và trung tâm di sản, trong đó xác định rõ các vùng chiếu sáng, các điểm nhấn kiến trúc, các trục cảnh quan và các nguyên tắc bảo tồn phải được tuân thủ.
Trong quy hoạch ấy, cần phân biệt rõ những khu vực có thể tổ chức chiếu sáng mạnh để tạo điểm nhấn thị giác với những khu vực cần giữ ánh sáng ở mức tối thiểu nhằm bảo tồn không gian lịch sử. Những công trình mang tính biểu tượng như Kỳ Đài, Ngọ Môn, điện Thái Hòa, Thế Tổ Miếu, điện Kiến Trung, cần được chiếu sáng theo cách tôn vinh cấu trúc kiến trúc và giá trị biểu tượng của chúng. Trong khi đó, các khu vực nội cung hay những không gian có giá trị lịch sử đặc biệt cần được chiếu sáng rất tiết chế để giữ được cảm giác tĩnh lặng.
Một vấn đề khác cũng cần được quan tâm là sự kết nối giữa ánh sáng di sản và ánh sáng đô thị. Kinh thành Huế không phải là một không gian tách biệt, mà nằm trong trung tâm của thành phố hiện đại. Vì vậy, việc tổ chức chiếu sáng cần được đặt trong mối quan hệ với cảnh quan hai bờ sông Hương, các tuyến phố trung tâm, các quảng trường và các không gian công cộng của thành phố. Khi được tổ chức hài hòa, ánh sáng có thể tạo nên một bản đồ thị giác của đô thị Huế về đêm, nơi di sản trở thành trung tâm và là điểm nhấn của toàn bộ không gian đô thị.
Trong thời đại mà nhiều thành phố đang cạnh tranh để thu hút du khách bằng những trải nghiệm mới, Huế không cần phải chạy theo những xu hướng thị giác hào nhoáng. Điều làm nên sức hấp dẫn của Huế chính là chiều sâu văn hóa, sự tinh tế và vẻ đẹp trầm mặc của một đô thị di sản. Vì vậy, ánh sáng ở Huế cũng cần mang tinh thần ấy: nhẹ nhàng, tinh tế nhưng đủ để làm nổi bật vẻ đẹp của lịch sử.
Chiếu sáng ở khu di sản Huế vì thế không chỉ là câu chuyện của công nghệ hay mỹ thuật. Đó là câu chuyện của bảo tồn, của bản sắc và của tầm nhìn phát triển đô thị di sản trong thế kỷ XXI. Nếu được thực hiện đúng hướng, ánh sáng sẽ không chỉ làm cho di sản Huế đẹp hơn vào ban đêm, mà còn giúp chúng ta kể lại câu chuyện của kinh đô xưa theo một cách mới, sâu sắc, tinh tế và đầy sức sống trong thời đại hôm nay.