Một vài nét về lộ trình Huế trở thành Thành phố sáng tạo UNESCO
16/07/2025
Trong bối cảnh đô thị hóa và toàn cầu hóa nhanh, sáng tạo không còn chỉ gắn với nghệ thuật mà trở thành trụ cột chiến lược trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt tại các thành phố di sản. Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO (UCCN) ra đời năm 2004, hiện quy tụ hơn 350 thành phố từ 100 quốc gia, đặt văn hóa và sáng tạo làm trung tâm phát triển bền vững. Tại Việt Nam, cố đô Huế với vai trò, vị thế là trung tâm văn hóa đặc sắc, hướng đến thành phố trung tâm y tế, giáo dục và festival của châu Á đang triển khai đề án tham gia UCCN lĩnh vực ẩm thực. Các thành phố trên thế giới như Jeonju (Hàn Quốc), Thành Đô và Dương Châu (Trung Quốc) đã chứng minh rằng ẩm thực, nếu được quy hoạch và đầu tư đúng cách, có thể trở thành động lực tăng trưởng xanh, gắn kết cộng đồng, thúc đẩy du lịch văn hóa, giáo dục bản sắc và nâng cao hình ảnh quốc gia. Bài viết không phân tích toàn diện mọi khía cạnh mà tập trung vào những cơ hội và thách thức nổi bật của Huế trong định vị bản thân như một thành phố sáng tạo về ẩm thực.
Tiềm năng cho không gian sáng tạo ẩm thực tại Huế
Ẩm thực Huế không chỉ là một phần văn hóa địa phương mà còn là biểu tượng tiêu biểu của nền ẩm thực Việt Nam. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2024), trong số gần 3.000 món ăn truyền thống Việt Nam, Huế đóng góp tới 1.700 món, chiếm hơn một nửa kho tàng ẩm thực quốc gia, phản ánh chiều sâu lịch sử và sự đa dạng văn hóa của vùng đất cố đô.
Ẩm thực Huế được chia thành ba dòng chính: cung đình, dân gian và chay. Dưới triều Nguyễn (1802 - 1945), ẩm thực cung đình phát triển với nét tinh tế trong chế biến và trình bày, đặc trưng trong các yến tiệc hoàng gia. Ẩm thực dân gian phản ánh cuộc sống thường nhật với những món giản dị nhưng đậm đà hương vị, trong khi ẩm thực chay mang tinh thần thanh đạm và tinh khiết theo truyền thống Phật giáo (Vietnamplus, 2020).
Đặc sắc của ẩm thực Huế nằm ở sự hòa quyện hài hòa giữa hương vị, màu sắc và nghệ thuật trình bày, thể hiện sự khéo léo, tinh tế của người chế biến. Điển hình là món bún bò Huế đã được TasteAtlas xếp hạng trong top “100 món ăn có nước dùng ngon nhất thế giới”.
Sự đa dạng và độc đáo này không chỉ thu hút du khách trong nước mà còn hấp dẫn khách quốc tế, nhiều người chọn Huế làm điểm đến để trải nghiệm văn hóa ẩm thực từ món ăn đường phố đến bữa tiệc cung đình. Điều này góp phần thúc đẩy ngành du lịch và củng cố vị thế Huế trên bản đồ ẩm thực toàn cầu.
Với nền tảng văn hóa ẩm thực phong phú và độc đáo, Huế có đủ tiềm năng trở thành Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực ẩm thực. Việc bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống không chỉ giữ gìn di sản văn hóa mà còn mở rộng cơ hội phát triển kinh tế và quảng bá hình ảnh Huế ra thế giới.
Huế đang cố gắng xây dựng Thành phố sáng tạo lĩnh vực ẩm thực
Chính quyền thành phố Huế đang nỗ lực xây dựng hình ảnh Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực ẩm thực, khẳng định vị thế trung tâm sáng tạo ẩm thực qua đa dạng mô hình kết hợp giữa bảo tồn di sản và đổi mới sáng tạo.
Một ví dụ nổi bật là Tuần lễ Ẩm thực truyền thống Huế 2024, diễn ra từ 27/4 đến 1/5 tại Công viên Thương Bạc, thu hút gần 100.000 lượt khách với hơn 80 gian hàng đến từ nhiều tỉnh, thành như Hạ Long, Đà Nẵng, Nha Trang, Tây Nguyên, Vũng Tàu, Kiên Giang, Cần Thơ, Huế và Tp. Hồ Chí Minh. Sự kiện không chỉ giới thiệu ẩm thực Huế mà còn tạo cơ hội giao lưu văn hóa giữa các vùng miền (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, 2024).
Huế tự hào với các nhà hàng di sản do nghệ nhân vận hành như Cô Ri, Tịnh Gia Viên, Vỹ Dạ Xưa… kết hợp hài hòa giữa ẩm thực và không gian nhà vườn đặc trưng kiến trúc Huế, chuyên phục vụ các món cung đình và dân gian. Bên cạnh đó, các chương trình kết hợp ẩm thực với thơ, áo dài, ca Huế tạo nên không gian văn hóa độc đáo bên bờ sông Hương, nơi du khách thưởng thức món truyền thống trong khung cảnh thơ mộng và chiêm ngưỡng các màn trình diễn nghệ thuật đặc sắc.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống, Huế đã đưa môn nữ công gia chánh vào chương trình giáo dục phổ thông từ năm học 2021-2022 tại Trường THPT Hai Bà Trưng. Môn học không chỉ dành cho nữ sinh mà còn giúp nam sinh trau dồi kỹ năng gia đình, góp phần lan tỏa nét đẹp văn hóa ẩm thực địa phương.
Trước thực trạng thế hệ trẻ ngày càng xa rời văn hóa truyền thống, Huế đã ứng dụng công nghệ số hóa 3D các món ăn đặc trưng như Chả phượng hoàng, Bún bò Huế, Cơm hến, Bánh bột lọc, Chè hạt sen… nhằm bảo tồn di sản và phát triển kênh quảng bá mới đến du khách. Đây cũng là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hồ sơ đề cử Thành phố Huế tham gia UCCN lĩnh vực sáng tạo ẩm thực.
Những mô hình này không chỉ giữ gìn và phát huy giá trị ẩm thực Huế mà còn tạo nền tảng vững chắc trên hành trình trở thành Thành phố sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực ẩm thực.
Cơ hội đối với Huế khi trở thành Thành phố ẩm thực
Việc tham gia Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo của UNESCO (UCCN) giúp Huế nâng tầm thương hiệu văn hóa và du lịch, mở rộng kết nối quốc tế và thúc đẩy phát triển bền vững. Không gian sáng tạo ẩm thực tại Huế đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sản phẩm du lịch độc đáo, gia tăng sinh kế và việc làm, đồng thời chuyển đổi kinh tế theo hướng tri thức. Năm 2024, Huế đón gần 3,9 triệu lượt khách, tăng 21,8% so với năm trước; trong đó, khách quốc tế đạt gần 1,45 triệu lượt (tăng 16,6%) và khách nội địa gần 2,5 triệu lượt (tăng 25%), phản ánh sức hút mạnh mẽ của du lịch ẩm thực và góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương. Thông qua mạng lưới UCCN, Huế có cơ hội kết nối, hợp tác với các thành phố thành viên, thúc đẩy trao đổi kiến thức và xây dựng quan hệ đối tác sáng tạo, từ đó quảng bá văn hóa Huế ra toàn cầu, đồng thời phát triển đa dạng văn hóa và bền vững đô thị.
Những thách thức hiện hữu
Mặc dù sở hữu nền ẩm thực phong phú và giàu bản sắc, Huế đang đối mặt với nhiều thách thức cốt lõi trong quá trình phát triển không gian sáng tạo ẩm thực theo hướng bền vững.
Trước hết, Huế hiện chưa có khung pháp lý đặc thù cho lĩnh vực sáng tạo ẩm thực. Việc thiếu cơ chế quy hoạch đất đai, chính sách ưu đãi tài chính và bảo hộ sở hữu trí tuệ đối với các món ăn truyền thống đang cản trở các dự án khởi nghiệp và mô hình sáng tạo mở rộng quy mô. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2023), chỉ khoảng 30% doanh nghiệp văn hóa - sáng tạo tại Việt Nam tiếp cận được các nguồn vốn hỗ trợ, thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung trong khu vực ASEAN.
Bên cạnh đó, hệ sinh thái sáng tạo ẩm thực tại Huế vẫn rời rạc và thiếu liên kết chặt chẽ. Các bên liên quan từ nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà quản lý đến cơ sở đào tạo hoạt động thiếu sự phối hợp liên ngành, liên vùng, dẫn đến khó hình thành chuỗi giá trị sản phẩm cũng như tổ chức các sự kiện quy mô lớn. Một khảo sát của Sở Văn hóa Thừa Thiên Huế (2024) cho thấy hơn 65% nghệ nhân và doanh nghiệp mong muốn được hỗ trợ kết nối mạng lưới, song hiện vẫn thiếu nền tảng trung gian hiệu quả để hiện thực hóa điều này.
Ngoài ra, quá trình thương mại hóa và “bình dân hóa” ẩm thực để phục vụ du lịch đại chúng đang làm mai một dần giá trị nguyên bản của các món ăn Huế. Việc giản lược nguyên liệu, kỹ thuật chế biến và trình bày khiến nhiều món ăn truyền thống mất đi tinh thần văn hóa cốt lõi. Nghiên cứu của Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (2023) chỉ ra rằng có tới 40% món ăn tại các khu phố ẩm thực Huế đã bị biến tấu so với bản gốc trong vòng một thập kỷ qua. Thực trạng này không chỉ làm suy giảm trải nghiệm văn hóa mà còn ảnh hưởng đến uy tín và thương hiệu ẩm thực Huế trên trường quốc tế.
***
Không gian sáng tạo trong lĩnh vực ẩm thực đang dần trở thành trụ cột văn hóa mới của Huế. Với nguồn tài nguyên di sản đặc sắc, cộng đồng thực hành năng động và sự cam kết mạnh mẽ từ chính quyền địa phương, Huế có đầy đủ điều kiện để vươn lên trở thành một thành phố sáng tạo tiêu biểu của UNESCO trong lĩnh vực ẩm thực. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần một chiến lược phát triển hài hòa giữa đổi mới sáng tạo, bảo tồn di sản và sự tham gia tích cực của các bên liên quan trong hệ sinh thái đô thị.
Trước mắt, cần ưu tiên thể chế hóa các chính sách hỗ trợ sáng tạo ẩm thực thông qua cơ chế tài chính, quy hoạch linh hoạt và khuyến khích khởi nghiệp. Việc thiết lập một trung tâm sáng tạo ẩm thực đa chức năng sẽ là đầu mối quan trọng để bảo tồn, đào tạo và lan tỏa giá trị văn hóa địa phương.
Song song đó, nên đưa giáo dục ẩm thực truyền thống vào nhà trường và đẩy mạnh truyền thông đa nền tảng để nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt với thế hệ trẻ. Huế cũng cần chủ động học hỏi kinh nghiệm từ các thành phố đã gia nhập UCCN, xây dựng mạng lưới liên kết liên ngành, liên vùng và thúc đẩy hợp tác quốc tế trong sáng tạo ẩm thực.
Những bước đi này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc Huế, mà còn tạo động lực phát triển kinh tế sáng tạo bền vững, phù hợp với xu thế toàn cầu hóa và hội nhập văn hóa hiện đại.