Vai trò hương ước, quy ước trong xây dựng đời sống văn hoá cơ sở trên địa bàn thành phố Huế
10/07/2025
Hương ước, quy ước là một công cụ tuyên truyền, vận động thiết thực, hiệu quả trong xây dựng đời sống văn hoá cơ sở, góp phần đẩy lùi tệ nạn xã hội, hủ tục lạc hậu trong cộng đồng dân cư địa phương. Trên địa bàn thành phố Huế trong thời gian qua, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước được triển khai đồng bộ, từng bước đi vào cuộc sống góp phần lớn cho phong trào xây dựng khu dân cư văn hoá ngày một chất lượng.
1. Công tác hướng dẫn, chỉ đạo thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư
Trong thời gian qua, thực hiện Quyết định số 22/2018/QĐ-TTg ngày 08/5/2018 của Thủ tướng Chính phủ về xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước; Nghị định số 61/2023/NĐ-CP ngày 16 tháng 8 năm 2023 của Chính phủ về xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư (thay thế Quyết định số 22/2018/QĐ-TTg ngày 08/5/2018 của Thủ tướng Chính phủ), Sở Văn hoá và Thể thao đã ban hành kế hoạch số 2372/KH-SVHTT ngày 05/10/2023 về việc Triển khai thi hành Nghị định số 61/2023/NĐ-CP ngày 16 tháng 8 năm 2023 của Chính phủ về xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư. Trên cơ sở đó, Sở đã chỉ đạo các phòng liên quan hướng dẫn các địa phương xây dựng kế hoạch thực hiện công tác quản lý nhà nước về xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước trên địa bàn toàn thành phố với những nội dung cụ thể: Tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật về xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước; Triển khai công tác chuyên môn liên quan đến xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước; Tổ chức tập huấn về xây dựng hương ước, quy ước; Rà soát công tác quản lý nhà nước về xây dựng, thực hiện hương ước,
quy ước tại địa phương…
Đánh giá của ngành chức năng về tình hình công tác thực hiện hương ước, quy ước cộng đồng dân cư, cơ quan, đơn vị trên địa bàn thành phố cho thấy: Hàng năm các địa phương trên địa bàn thành phố đều có hành kế hoạch thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Đối với công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước, các đơn vị, địa phương cơ sở lồng ghép thực hiện thông qua Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá”, các nhiệm vụ chuyên môn, trên các phương tiện thông tin ở địa phương, các cuộc họp thôn, tổ dân phố,… Ở cấp thành phố đã tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật về xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước thông qua Chuyên trang truyền thông Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, Trang thông tin điện tử Sở Văn hóa và Thể thao; phối hợp Đài truyền thanh, truyền hình các địa phương phản ánh kịp thời các gương điển hình, các khó khăn, vướng mắc trong xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước ở cơ sở. Trung bình mỗi năm, Sở Văn hoá và Thể thao tổ chức một đợt tập huấn, tuyên truyền việc thực hiện công tác quản lý về hương ước, quy ước; công tác rà soát, đánh giá việc thực hiện hương ước, quy ước cho 180 cán bộ, công chức văn hoá từ cấp huyện đến cấp xã, phường toàn tỉnh. Qua tổng hợp báo cáo từ các địa phương, hiện công tác rà soát, đánh giá việc thực hiện hương ước, quy ước ở các địa phương trên địa bàn thành phố đã cơ bàn hoàn thành, đảm bảo các nguyên tắc của Nghị định số 61/2023/NĐ-CP ngày 16 tháng 8 năm 2023 của Chính phủ.
2. Một số kết quả đạt được trong việc thực hiện công tác quản lý nhà nước về hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư
Thông qua việc thực hiện hương ước, quy ước xây dựng khu dân cư văn hoá đã góp phần thực hiện Chỉ thị 27/CT-TW của Bộ Chính trị và Chỉ thị 14/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội đạt nhiều kết quả quan trọng. Về việc cưới đã đơn giản hóa các thủ tục, quy mô phù hợp với thuần phong mỹ tục và điều kiện kinh tế của gia đình và địa phương; chấp hành nghiêm Luật hôn nhân và gia đình; không còn trường hợp thách cưới hay cưỡng ép hôn nhân. Nhiều địa phương đã hình thành những quy định mới tốt đẹp như vận động các đôi vợ chồng trẻ tự nguyện đóng góp trồng cây lưu niệm cho xã, hoặc tự nguyện đóng góp xây dựng đường làng, ngõ xóm. Việc tang ở các địa phương đều được tổ chức chu đáo, trang nghiêm đảm bảo quy định về vệ sinh môi trường và trật tự an toàn xã hội. Các tập tục lạc hậu trong đám tang như lăn đường, khóc mướn, bắt tà, trừ ma hầu như đã được xóa bỏ, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi. Các hình thức trợ tang, đóng góp, hỗ trợ giúp đỡ những gia đình khó khăn khi có việc tang được thực hiện khá phổ biến... Trên cơ sở triển khai thực hiện Đề án Xây nếp sống văn minh đô thị và nông thôn trên địa bàn thành phố, các địa phương đã vận động người dân thực hiện không rải vàng mã trên đường đưa tang ở một số tuyến đường ở thành phố Huế, vận động người dân thực hiện đám tang không để quá 03 ngày ...
Về lễ hội, Ngành Văn hóa và Thể thao và các ban ngành liên quan của thành phố đã xây dựng Kế hoạch tổ chức và kiểm tra, thanh tra, giám sát chặt chẽ các hoạt động lễ hội trên địa bàn. Các lễ hội truyền thống như Hội Vật làng Sình, Hội vật Thủ Lễ, Lễ hội cầu ngư làng Thai Dương, Lễ hội cầu ngư Lăng Cô, hội đua trãi trên sông Vực; lễ hội cúng cơm mới, lễ hội cầu mùa, lễ cưới dân tộc Tà Ôi, lễ hội đâm trâu của đồng bào dân tộc... được bảo tồn và phát huy giá trị vốn có, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ của người dân địa phương và du khách thập phương. Hằng năm, thành phố có văn bản chỉ đạo các địa phương thực hiện việc quản lý tổ chức lễ hội đúng theo quy định của pháp luật và thực hiện nếp sống văn minh, an toàn lễ hội.
Thực hiện Nghị định số 86/2023/NĐ-CP ngày 07/12/2023 của Chính phủ Quy định về khung tiêu chuẩn và trình tự, thủ tục, hồ sơ xét tặng danh hiệu “Gia đình văn hóa”, “Thôn, tổ dân phố văn hóa”, “Xã, phường, thị trấn tiêu biểu”; Nghị định 61/2023/NĐ-CP ngày 16/8/2023 của Chính phủ về xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư, các địa phương trên địa bàn thành phố đã thực hiện có hiệu quả, từng bước nâng cao về chất lượng, thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội có chuyển biến tích cực, nhiều giá trị văn hóa của địa phương được bảo tồn và phát huy. Đến nay, trên địa bàn thành phố có 1.105 khu dân cư, trong đó đã công nhận đạt chuẩn văn hóa 1.053, đạt tỷ lệ 95,3%. Có 300.457 gia đình được công nhận đạt chuẩn văn hoá trên tổng số 318.045 gia đình, đạt tỷ lệ 94,4%.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên tiếp tục bám cơ sở, hướng về khu dân cư để tổ chức triển khai có hiệu quả các mô hình trong thực hiện Cuộc vận động"Toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh" gắn với phong trào "Chung sức xây dựng nông thôn mới"; vận động Nhân dân hiến đất, chỉnh trang nhà cửa, tường rào, đóng góp công, của xây dựng đường giao thông nông thôn. Thông qua phong trào, người dân tích cực tham gia ủng hộ vật chất, hiến đất, ngày công, tiếp tục duy trì gần 1 nghìn tổ tự quản bảo vệ môi trường, 769 tổ bảo vệ an ninh trật tự, 334 tổ an toàn giao thông, duy trì hàng tuần thực hiện phong trào "Ngày Chủ nhật xanh", "Mai vàng trước ngõ"... góp phần tăng cường đoàn kết cộng đồng, phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân, tạo sức mạnh đoàn kết toàn dân trong xây dựng nông thôn mới. Đến nay toàn thành phố đã xây dựng được 921 "Tuyến đường sáng, xanh, sạch, đẹp, an toàn"; hầu hết các tuyến đường giao thông từ nông thôn đến đô thị đều được các chi hội, đoàn thể đảm nhận quản lý, làm sạch đẹp môi trường, vận động nhân dân lắp đặt hệ thống điện chiếu sáng ở các tuyến đường nhằm đẩy lùi các tệ nạn xã hội, góp phần đảm bảo an ninh trật tự ở khu dân cư. Đến nay toàn thành phố có 12 phường, thị trấn được công nhận thị trấn đạt chuẩn đô thị văn minh; 02 đơn vị cấp huyện: thị xã Hương Thủy đã được công nhận đơn vị hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới; huyện Quảng Điền được công nhận huyện đạt chuẩn nông thôn mới.
Nội dung quy ước xây dựng thôn, tổ dân phố văn hoá ở các địa phương đã lồng ghép thực hiện các cuộc vận động, phong trào; bổ sung các nội dung văn hóa phù hợp với thực tiễn; gắn kết chặt chẽ văn hóa với các lĩnh vực của đời sống xã hội, phát huy vai trò của các yếu tố văn hóa và nhân tố con người góp phần phát triển kinh tế, xã hội và chuyên môn nghiệp vụ. Gắn với các cuộc vận động xã hội rộng lớn: “Ngày vì người nghèo”; xây dựng nông thôn mới; xây dựng nếp sống văn minh đô thị và nông thôn; thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; phòng chống tệ nạn xã hội; xây dựng văn hóa giao thông. Gắn kết thực hiện các nhiệm vụ của các ngành, đoàn thể với các phong trào: “Học tập, lao động, sáng tạo trong cán bộ, công nhân viên chức”; “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại”; Nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi”; “Phụ nữ tích cực học tập, lao động, sáng tạo xây dựng gia đình 5 không, 3 sạch”; “Cựu Chiến binh gương mẫu”; “Tuổi trẻ Việt Nam sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại”; Xây dựng môi trường văn hóa trong các đơn vị lực lượng vũ trang; xây dựng tuyến phố văn minh, tuyến đường sáng - xanh - sạch - đẹp gắn với việc thực hiện đề án Ngày chủ nhật xanh.... Hiện toàn thành phố có 1.104 thôn, tổ dân phố; Tổng số hương ước, quy ước đã được công nhận: 1.068, tỷ lệ 96,7% trên tổng số thôn, tổ dân phố; Tổng số thôn, tổ dân phố chưa có hương ước, quy ước được công nhận: 36, tỷ lệ 3,3% trên tổng số thôn, tổ dân phố.
3. Những hạn chế trong xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước trên địa bàn thành phố và định hướng trong thời gian đến
Trong những năm qua, việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước cộng đồng dân cư trên địa bàn thành phố chủ yếu tập trung xây dựng, thực hiện quy ước xây dựng khu dân cư văn hoá trong Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá”. Việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước nhằm phát huy phong tục, tập quán tốt đẹp của mỗi địa phương, vùng miền vẫn còn hạn chế. Chưa có địa phương xây dựng quy ước nhằm hạn chế, đẩy lùi các hủ tục, quan niệm lạc hậu về vấn đề xã hội mặc dù UBND thành phố đã có kế hoạch thực hiện các Nghị định, hướng dẫn của Trung ương về xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước ở cộng đồng dân cư.
Thời gian tới, các địa phương cần đẩy mạnh việc rà soát, đánh giá việc thực hiện quy ước xây dựng đời sống văn hoá ở cơ sở hàng năm. Qua đó đưa ra những giải pháp thiết thực, hiệu quả. Đặc biệt cần tổ chức, hướng dẫn kiểm kê, rà soát các loại hình di sản phi vật thể là tập quán xã hội tiêu biểu trong hương ước, quy ước ở địa phương đưa vào danh mục theo quy định để tổ chức bảo vệ và phát huy giá trị. Thống nhất đưa ra lấy ý kiến của cộng đồng dân cư để xây dựng quy ước thực hiện xoá bỏ những hủ tục lạc hậu, vấn đề về bình đẳng giới và bạo lực gia đình; các tệ nạn xã hội đang tồn tại ở địa phương; quy ước của cộng đồng dân cư về bảo tồn, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hoá tốt đẹp của địa phương trong xây dựng nông thôn mới và xây dựng nếp sống văn minh đô thị và nông thôn,…
Đặc biệt trong định hướng về Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035 của Chính phủ, nội dung phát triển con người Việt Nam có nhân cách, lối sống tốt đẹp, các địa phương cần đẩy mạnh đưa nội dung giáo dục đạo đức, lối sống, bình đẳng giới, hệ giá trị gia đình trong thời kỳ mới vào hương ước, quy ước của dòng họ, cộng đồng, làng xã; có mô hình về truyền thông, giáo dục xây dựng gia đình hạnh phúc, phát triển bền vững tại cơ sở.
Công tác xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư chủ yếu được thực hiện ở chính quyền cơ sở. Trong thời gian tiếp theo, việc rà soát, đánh giá thực hiện quy ước văn hoá trong phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá” hàng năm ở cơ sở cần được quan tâm thực hiện nghiêm túc. Trên cơ sở đó có sự đánh giá cụ thể những nội dung làm được, nội dung nào còn bất cập, hạn chế để có sự điều chỉnh, đảm bảo thực hiện đúng pháp luật góp phần nâng cao chất lượng đời sống văn hoá cơ sở. Ngoài ra, các quy ước cần nghiên cứu bổ sung, cập nhật những nội dung mới, phù hợp theo yêu cầu phát triển văn hoá và đạo đức, lối sống con người Việt Nam. Sự cần thiết và quan trọng nhất là thông qua quy ước văn hoá, các địa phương uốn nắn, điều chỉnh và hướng cộng đồng đi đến chân, thiện, mỹ, bài trừ những hủ tục lạc hậu tồn tại thâm trầm trong cộng đồng lâu nay. Bên cạnh đó, vấn đề nhận thức lệch lạc của thế hệ trẻ, xu hướng chạỵ theo đồng tiền, thoả mãn nhu cầu cá nhân mà bất chấp vấn đề đạo đức, thuần phong, mỹ tục của một phận người dân làm mất đi nét đẹp “làng văn hoá” trong mỗi miền quê là hồi chuông cảnh tỉnh trong việc xây dựng đời sống văn hoá cơ sở hiện nay…