Thực trạng hoạt động của hệ thống thư viện cơ sở

Aa

Trong giai đoạn thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp việc đầu tư và phát triển hệ thống thư viện cấp thành phố và cấp xã, phường, có ý nghĩa hết sức quan trọng. Trong đó cấp xã, phường, không chỉ là thiết chế văn hóa cơ sở mà còn là không gian văn hóa đọc mở, nơi hình thành thói quen đọc trong cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân.

1. Thực trạng

Những năm gần đây, công tác thư viện luôn được Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm và chú trọng. Đối với cấp thành phố, cơ chế quản lý và phân cấp hành chính: Thư viện thành phố đóng vai trò là thư viện trung tâm chịu sự quản lý của Sở Văn hóa và Thể thao. Đồng thời, hướng dẫn chuyên môn nghiệp vụ cho toàn bộ hệ thống thư viện công cộng cấp xã, phường trên địa bàn thành phố. Sau khi thực hiện chính quyền hai cấp cơ chế quản lý các thư viện công cộng cấp xã, phường thường lồng ghép với các Trung tâm dịch vụ sự nghiệp công, Phòng Văn hóa - Xã hội nên công tác phối hợp gặp rất nhiều khó khăn.

Cơ chế chuyển đổi số: Thư viện thành phố Huế đang tham mưu kế hoạch chuyển đổi số nhằm kết nối dữ liệu giữa các thư viện công cộng cấp xã, phường trên địa bàn, tạo thuận lợi cho người dân tra cứu tài liệu trực tuyến qua phần mềm quản trị thư viện điện tử dùng chung tại Thư viện thành phố; triển khai công số hóa các tài liệu Hán - Nôm, địa chí về Huế nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản Huế.

Chính sách xã hội hóa và phục vụ cộng đồng: Thư viện thành phố Huế đang áp dụng cơ chế mở cho không gian phục vụ đọc sách, kết hợp với các tổ chức, cá nhân để hình thành các điểm đọc sách cộng đồng, tủ sách cơ sở. Hiện nay, Thư viện thành phố chưa có xe phục vụ lưu động nên cơ chế phối hợp giữa Thư viện thành phố Huế và các thư viện công cộng cấp xã, phường, trường học để đưa sách đến tận tay mọi người dân, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa còn khó khăn.

Triển khai các chế độ chính sách, hướng dẫn của Trung ương và địa phương cho viên chức và người lao động theo đúng theo quy định của pháp luật; tham mưu, xây dựng định mức kinh tế - kỹ thuật trong lĩnh vực thư viện.

Đối với cấp xã, phường, cơ chế chính sách về thư viện cấp xã, phường nhằm đảm bảo mỗi địa phương đều có thiết chế đọc sách phục vụ cộng đồng, được Nhà nước hỗ trợ về kinh phí hoạt động thư viện, đồng thời khuyến khích chính sách xã hội hóa hoạt động thư viện và phát triển văn hóa đọc ở cơ sở. Tuy nhiên, trên thực tế, hầu như chủ yếu tại cơ sở, hệ thống thư viện phần lớn do nhà nước thành lập, đầu tư. Vì thế, theo các quy định thành lập, tổ chức lại đơn vị sự nghiệp sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, mô hình thư viện công cộng cấp xã, phường chưa triển khai có hiệu quả, hiện nay quy mô chủ yếu đang ở mức độ không gian đọc, phòng đọc cơ sở tại trung tâm học tập cộng đồng, trung tâm văn hóa, thể thao xã, phường, thị trấn; điểm bưu điện văn hóa xã, nhà văn hóa thôn, khu chung cư; nơi sinh hoạt chung của cộng đồng. Bên cạnh đó, hoạt động của tủ sách cơ sở hiện nay vẫn mang tính tự phát, nguồn tài nguyên chưa được hệ thống hóa và phát huy hiệu quả một cách tối ưu. Chính sách khuyến khích xây dựng tủ sách cộng đồng, tủ sách gia đình, tủ sách dòng họ, chính sách hỗ trợ nguồn kinh phí chưa đồng bộ, chưa có chế độ đãi ngộ phù hợp cho cán bộ thư viện cơ sở…

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, hệ thống thư viện cấp xã, phường chưa được quan tâm đầu tư đúng mức nhiều phòng đọc cơ sở, thư viện cấp xã, phường diện tích nhỏ hẹp và xuống cấp. Chưa có thư viện độc lập, đa số sử dụng phòng làm việc của Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công để phục vụ nhu cầu đọc của người dân, ảnh hưởng đến khai thác tổ chức hoạt động chuyên môn.

Vốn tài nguyên thông tin chưa được bổ sung thường xuyên hàng năm, nguồn vốn tài nguyên thông tin của các Kho thư viện còn hạn chế, chưa phong phú, đa dạng các thể loại, chưa đáp ứng kịp thời nhu cầu bạn đọc. Chủ yếu nguồn tài nguyên thông tin phụ thuộc nguồn xã hội hóa; Chương trình mục tiêu quốc gia và nguồn biếu tặng chưa nhiều khiến nhiều thư viện không đủ điều kiện duy trì hoạt động thường xuyên và hoạt động truyền thông về văn hóa đọc.

Hệ thống cơ sở vật chất, trang thiết bị thư viện còn thiếu chưa đảm bảo và đáp ứng nhu cầu người dùng hiện nay như: máy tính, bàn, ghế, giá sách, quạt,… Hệ thống máy tính chưa được đầu tư đồng bộ cho hoạt động nghiệp vụ thư viện và công tác phục vụ bạn đọc; xây dựng đầu tư cho phần mềm quản lý thư viện còn quá hạn chế.

Thư viện cấp xã, phường đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin và tri thức cho cộng đồng, đặc biệt là ở khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa. Tuy nhiên, hiện nay đa số các thư viện cấp xã, phường phường chưa chủ động xây dựng kế hoạch để triển khai hoạt động thư viện hàng năm, do đó trong công tác phố hợp luân chuyển tài liệu giữa các thư viện cấp thành phố và các đơn vị xã, phường chưa được tổ chức thường xuyên và hiệu quả. Các hoạt động văn hóa đọc chủ yếu được triển khai lồng ghép thông qua trường học, trên hệ thống đài truyền thanh địa phương.

Đa số thư viện cấp xã, phường vẫn phục vụ theo phương thức truyền thống, chưa triển khai số hóa, chưa có phần mềm quản lý hoạt động thư viện và chưa kết nối chia sẻ dữ liệu với thư viện cấp thành phố. Hiện có một số thư viện cấp xã, phường đang ứng dụng xử lý nghiệp vụ thư viện trên Phần mềm Openbibilo quản lý tài liệu và phục vụ bạn đọc tra cứu, mượn, trả tài liệu,…

2. Những thuận lợi, khó khăn

Đối với thư viện cấp xã, phường: Một số bộ phận phụ trách thư viện cấp huyện, sau khi sáp nhập không có sự thay đổi và cơ sở vật chất, việc triển khai các hoạt động thư viện được tập trung, số tài nguyên phục vụ bạn đọc được phân bố đồng đều hơn giữa các vùng miền, sự tiện lợi trong công tác di chuyển gần hơn so với thư viện cấp huyện như trước đây.

Công tác triển khai thực hiện các quy hoạch thiết chế văn hoá thời gian qua còn nhiều bất cập. Các ngành, các cấp chưa quan tâm bám sát các quy hoạch hệ thống thiết chế theo quy định của Chính phủ. Vì vậy, một số mục tiêu, nhiệm vụ quy hoạch nêu trong quy hoạch các thiết chế văn hoá theo Quyết định số 2164/QĐ-TTg ngày 11/11/2013 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt “Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống thiết chế văn hoá, thể thao cơ sở giai đoạn 2013-2020, định hướng đến năm 2030” chưa được đầu tư xây dựng. Việc quy hoạch quỹ đất để xây hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao tại cơ sở còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng; quy hoạch các điểm vui chơi, giải trí cho trẻ em còn ít. Nhiều thiết chế văn hoá xuống cấp, trang thiết bị lạc hậu, nhất là hệ thống nhà hát, bảo tàng, thư viện, trung tâm văn hóa, trung tâm thể thao... ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động văn hóa, văn nghệ, tập luyện thể dục, thể thao của người dân.

Đối với Thư viện thành phố: Nguồn ngân sách cấp cho hoạt động thư viện còn hạn chế, nhất là đối với nguồn ngân sách về hoạt động ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số vào hoạt động thư viện; việc đầu tư kinh phí để nâng cấp, sửa chữa các cơ sở thiết chế tại Thư viện, cũng như phát triển các tủ sách cơ sở còn gặp khó khăn. Nhiều cơ sở vật chất tại các thiết chế văn hóa, nhất là các trang thiết bị hỗ trợ công tác phục vụ bạn đọc xuống cấp; một số thiết chế văn hóa chưa phát huy hết công năng, nhiều địa điểm vui chơi giải trí, phục vụ bạn đọc chua phát huy giá trị.

Nguồn lực để đầu tư bổ sung sách, báo, tài liệu, nhất là tài liệu dạng số và bổ sung sách cho Kho luân chuyển còn hạn chế; chương trình mục tiêu quốc gia cấp sách cho Thư viện huyện và cho kho lưu động của Thư viện không cao, ảnh hưởng đến sự phát triển năng lực hoạt động, nhu cầu của bạn đọc và hỗ trợ phát triển văn hóa trong cộng đồng. Các tủ sách tư nhân có phục vụ cộng đồng còn gặp nhiều khó khăn về vốn tài liệu, cơ sở vật chất. Thiếu cơ chế, chính sách hỗ trợ cho các tủ sách tư nhân có phục vụ cộng đồng. Phương tiện phục vụ lưu động chưa đáp ứng được yêu cầu của bạn đọc trong thời đại ngày nay.

Một số địa phương chưa thực sự quan tâm đến công tác phát triển văn hóa đọc, các hoạt động hưởng ứng còn mang tính hình thức, hiệu quả mang lại chưa cao, chương trình Ngày sách và Văn hóa đọc Việt Nam hàng năm tại các địa phương chưa triển khai sâu rộng, tính lan tỏa chưa cao trong Nhân dân.

Sau khi sáp nhập chính quyền hai cấp, nhiều thư viện cấp xã, phường chưa có trụ sở độc lập, chỉ được sử dụng phòng làm việc của Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công hoặc đặt nhờ trong trụ sở Nhà văn hóa xã, cơ sở vật chất xuống cấp, hệ thống máy tính và các trang thiết bị chưa được trang bị đầy đủ, không được thay thế, nâng cấp thường xuyên, điều này gây ra những hạn chế nhất định trong hoạt động và khả năng phục vụ bạn đọc đạt hiệu quả. Đây cũng là một thách thức trong việc xây dựng hoặc phát triển đáng kể các không gian đọc tại địa phương.

Phương thức hoạt động của thư viện chưa được đổi mới, sự phối hợp liên kết với các ban, ngành đoàn thể, các trường học trên địa bàn chưa đồng bộ và rõ nét. Nguồn kinh phí hoạt động còn hạn chế, nguồn bổ sung vốn tài nguyên thông tin không thường xuyên, chủ yếu phụ thuộc vào nguồn xã hội hóa, còn thiếu Chương tình mục tiêu quốc gia, biếu tặng,.. nguồn tài nguyên thông tin về cơ sở.

Văn bản hướng dẫn về mô hình tổ chức hoạt động thư viện cấp xã, phường và các quy định, chế độ chính sách cho người làm công tác thư viện cấp xã, phường vẫn còn một số hạn chế, bất cập.

3. Nguyên nhân

Sự phối hợp giữa các tổ chức, ban, ngành, đoàn thể chưa tốt. Tổ chức quản lý ở cấp cơ sở còn nhiều bất cập, đội ngũ cán bộ cấp xã thường xuyên thay đổi, kiêm nhiệm nhiều việc.

Công tác xã hội hóa hoạt động văn hóa, vận động hỗ trợ đóng góp kinh phí xây dựng, việc liên doanh, liên kết nhằm khai thác, nâng cấp các thiết chế văn hóacơ sở.

Nguồn ngân sách cấp cho hoạt động thư viện, nhất là công tác bổ sung trang thiết bị phục vụ công tác số hóa, bảo quản, phát huy nguồn tài liệu. Nhiều thiết bị, hạ tầng máy tính từ cấp thành phố đến cơ sở đã xuống cấp, lạc hậu, nhất là các trang thiết bị hỗ trợ công tác phục vụ bạn đọc.

Số lượng thiết bị, máy tính được cấp từ các dự án để phục vụ bạn đọc đến nay bị xuống cấp, lạc hậu, cũng như tốc độ truy cập hạ tầng mạng chưa cao, chưa đáp ứng nhu cầu phục vụ bạn đọc; công tác số hóa tài liệu tại địa phương, nhất là số hóa các tài liệu Hán - Nôm tại cơ sở còn gặp một số khó khăn. Một số địa phương chưa xác định vị trí và vai trò của thư viện nên chưa có sự quan tâm đầu tư đúng mức cho hoạt động phát triển văn hóa đọc.

Hình thức hoạt động thư viện đơn điệu, phương thức phục vụ còn chậm đổi mới. Đội ngũ cán bộ thư viện cấp xã, phường còn kiêm nhiệm nhiều công việc khác, chưa qua đào tạo nghiệp vụ thư viện, thiếu chuyên nghiệp, chưa đáp ứng với sự phát triển thư viện trong thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0.

Đầu tư của Nhà nước cho sự nghiệp thư viện còn thấp. Các chế độ, chính sách về tài chính, về đầu tư cho thư viện công cộng đặc biệt là thư viện cấp xã, phường còn nhiều bất cập.

 

HU