Hiệu quả từ mô hình bảo tồn và phát huy giá trị dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy của Câu lạc bộ Dân ca xã Bình Điền

Aa

Năm 2023, với sự hỗ trợ của Sở Văn hóa và Thể thao về trang phục truyền thống, nhạc cụ dân tộc, kinh phí tập huấn nghiệp vụ và truyền dạy, UBND xã Bình Điền đã triển khai mô hình Câu lạc bộ Dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy trên địa bàn.

Mô hình nhanh chóng nhận được sự đồng thuận, ủng hộ của chính quyền địa phương và Nhân dân, bởi đã đáp ứng đúng nhu cầu và nguyện vọng lâu nay của cộng đồng trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đang đứng trước nguy cơ mai một.

Qua khảo sát của cơ quan chức năng, xã Bình Điền có 7 dân tộc cùng sinh sống; trong đó, dân tộc Pa Hy chiếm khoảng 15% dân số, với 220 hộ gia đình, tập trung chủ yếu tại thôn 1, thôn 2 và thôn 3. Tuy nhiên, nhiều giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào Pa Hy như dân ca, dân vũ và nghệ thuật trình diễn dân gian đang dần mai một. Đặc biệt, dân ca Pa Hy là loại hình văn hóa dân gian đặc trưng, giàu giá trị nhân văn nhưng chưa được phục hồi và phát huy tương xứng.

Các làn điệu dân ca không chỉ chứa đựng luật tục, kinh nghiệm lao động sản xuất, lịch sử tộc người và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, mà còn phản ánh sinh động đời sống văn hóa, lễ hội, lao động và sinh hoạt cộng đồng. Qua lời ca, tiếng hát, tình làng nghĩa xóm và mối quan hệ giữa các dòng họ được gắn kết; tình yêu đôi lứa được thể hiện bằng những hình ảnh ví von với thiên nhiên, núi rừng, qua đó bộc lộ tâm hồn phong phú của người lao động. Đặc biệt, dân ca Pa Hy thường hòa quyện với âm thanh của các nhạc cụ bản địa như khèn, sáo, chiêng, trống và đàn xar, tạo nên những giai điệu trầm bổng, giàu sức biểu cảm, gắn liền với các vũ điệu truyền thống.

1. Thực trạng bảo tồn và phát huy hoạt động của Câu lạc bộ Dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy xã Bình Điền

Với sự nhiệt tình và khẩn trương của địa phương, ngay từ những ngày đầu thành lập, Câu lạc bộ đã quy tụ 25 thành viên nòng cốt là những hạt nhân văn nghệ, những người yêu mến và có nguyện vọng gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Pa Hy. Thành viên Câu lạc bộ có nhiều độ tuổi, từ các già làng, người cao tuổi đến nông dân, phụ nữ và học sinh; qua đó tạo nên một môi trường trao truyền văn hóa tự nhiên và gần gũi giữa các thế hệ.

Đến nay, nhờ làm tốt công tác tuyên truyền và tạo được sức lan tỏa trong cộng đồng, Câu lạc bộ đã thu hút thêm thành viên, nâng tổng số lên 30 người. Thành viên lớn tuổi nhất 84 tuổi, trong đó có các nghệ nhân, già làng giàu kinh nghiệm như già Đế, già Vân; già Uối giữ vai trò cố vấn và trực tiếp truyền dạy. Thành viên nhỏ tuổi nhất 15 tuổi, là lớp trẻ kế cận tại địa phương. Đây là minh chứng rõ nét cho tính kế thừa và trao truyền bền vững giữa thế hệ đi trước với thế hệ trẻ.

Dưới sự hướng dẫn tận tâm của các nghệ nhân và già làng, 30 thành viên Câu lạc bộ đã sử dụng ngày càng thuần thục, sinh động các nhạc cụ truyền thống như cồng, chiêng, trống; đồng thời thể hiện các bài hát giao duyên, hát cha chấp và những làn điệu dân ca truyền thống của dân tộc Pa Hy.

Câu lạc bộ xác định việc duy trì hoạt động thường xuyên là yếu tố quan trọng để bảo tồn văn hóa. Vì vậy, hoạt động công diễn được tổ chức từ một đến hai lần mỗi tháng; các buổi sinh hoạt, luyện tập và biểu diễn được duy trì chu đáo, nền nếp, thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân. Hoạt động của Câu lạc bộ không chỉ góp phần lưu giữ, lan tỏa các giá trị dân ca truyền thống mà còn nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần bài trừ các hủ tục lạc hậu, củng cố tình đoàn kết cộng đồng và thực hiện hiệu quả phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” tại cơ sở.

Hiện nay, Câu lạc bộ duy trì tập luyện một buổi mỗi ngày với các nội dung như kỹ năng biểu diễn, hát dân ca, hát cha chấp, hát giao duyên, múa dân gian và đánh trống. Đặc biệt, Câu lạc bộ đã lồng ghép truyền dạy cho 10 cháu từ 6 đến 13 tuổi. Việc tiếp cận dân ca từ sớm giúp các em hình thành tình yêu đối với văn hóa dân gian, đồng thời tạo nguồn kế cận để những giá trị văn hóa tốt đẹp của người Pa Hy được tiếp tục lưu giữ và trao truyền một cách tự nhiên.

Theo đánh giá của UBND xã Bình Điền, việc tổ chức và duy trì hoạt động của Câu lạc bộ đã mang lại những kết quả tích cực trong bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời mở ra hướng gắn kết văn hóa với phát triển du lịch. Thông qua việc khai thác những giá trị văn hóa được phục dựng, Câu lạc bộ đã trở thành hạt nhân góp phần hình thành và tổ chức hoạt động của mô hình du lịch cộng đồng tại thôn Hồng Tiến 1.

Sự kết hợp giữa ẩm thực truyền thống và sinh hoạt văn hóa dân gian đã tạo nên một không gian giao lưu văn hóa sinh động. Du khách có thể thưởng thức những món ăn truyền thống của người Pa Hy như Cheo – món ăn từ cá suối hoặc ếch nướng, giã nhuyễn cùng ớt nướng, tỏi, muối và các loại lá rừng; thịt xông khói (A cút) từ thịt lợn, thịt trâu tẩm ướp mắc khén, muối rồi gác bếp; cơm nếp lam (Đooi chot/Đoop) nấu trong ống nứa; cùng các món thịt, cá gói lá rừng nướng. Bên cạnh ẩm thực, du khách còn được thưởng thức và hòa mình vào những làn điệu dân ca, điệu múa truyền thống và tiếng cồng chiêng của đồng bào Pa Hy.

Việc gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch đã tạo thêm cơ hội việc làm, góp phần tăng thu nhập cho người dân, thúc đẩy quá trình giảm nghèo bền vững đối với đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn xã nói chung và đồng bào Pa Hy nói riêng. Quan trọng hơn, mô hình đã góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò, ý nghĩa của việc bảo tồn văn hóa truyền thống trong tình hình mới.

Bên cạnh những kết quả đáng khích lệ, Câu lạc bộ vẫn còn đối mặt với một số khó khăn cần được quan tâm tháo gỡ.

Thứ nhất, một số nhạc cụ truyền thống của người Pa Hy như kèn, khèn, đàn ta lư hiện người dân địa phương chưa tự sản xuất được; việc mua sắm còn tốn kém và gặp nhiều khó khăn.

Thứ hai, do kinh phí còn hạn hẹp, Câu lạc bộ gặp khó khăn trong việc chuẩn bị đầy đủ lễ phục theo yêu cầu cho các buổi biểu diễn lớn cũng như trang phục cho thành viên mới.

Thứ ba, hạn chế về nguồn lực khiến công tác sưu tầm các làn điệu cổ và truyền dạy cho thế hệ trẻ chưa được triển khai thường xuyên, chủ động. Bên cạnh đó, một bộ phận thanh thiếu niên chưa thực sự quan tâm đến văn hóa truyền thống và dân ca địa phương.

Thứ tư, Câu lạc bộ hoạt động chủ yếu trên tinh thần tự nguyện, xã hội hóa và dựa vào một phần hỗ trợ ban đầu từ các chương trình bảo tồn văn hóa của Nhà nước. Kinh phí dành cho sinh hoạt định kỳ, đi lại biểu diễn, giao lưu và hỗ trợ các nghệ nhân truyền dạy còn rất hạn chế.

2. Giải pháp bảo tồn và phát huy dân ca Pa Hy thông qua Câu lạc bộ Dân ca truyền thống của địa phương

Một là, đẩy mạnh truyền dạy trực tiếp từ nghệ nhân cho thanh thiếu niên; đưa dân ca vào hoạt động ngoại khóa tại trường học.

Việc truyền dạy trực tiếp từ nghệ nhân cho thanh thiếu niên đang được địa phương triển khai và bước đầu mang lại hiệu quả. Với nguồn hỗ trợ hằng năm của Nhà nước thông qua Sở Văn hóa và Thể thao, Câu lạc bộ có điều kiện chủ động phối hợp thực hiện hoạt động truyền dạy dân ca Pa Hy. Đối với việc đưa dân ca vào hoạt động ngoại khóa tại trường học, UBND xã Bình Điền cần xây dựng kế hoạch hằng năm và phối hợp với các trường trên địa bàn để tổ chức thực hiện thường xuyên, phù hợp với lứa tuổi học sinh.

Hai là, gắn hoạt động của Câu lạc bộ với phát triển du lịch cộng đồng tại Bình Điền, tạo nguồn thu và quảng bá văn hóa.

Nội dung này đã được địa phương triển khai nhưng còn mang tính thụ động, đơn lẻ và chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Ngành Du lịch của thành phố cần tăng cường vai trò kết nối, hỗ trợ doanh nghiệp và địa phương để đưa điểm du lịch cộng đồng Hồng Tiến 1 trở thành một điểm đến được giới thiệu trên bản đồ du lịch của thành phố, qua đó thu hút du khách và người dân. Đồng thời, địa phương cần xây dựng kế hoạch đầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng và các điều kiện phục vụ du lịch tại Hồng Tiến 1.

Ba là, đổi mới phương thức sinh hoạt; khuyến khích sáng tác tác phẩm mới trên nền điệu cũ; tăng cường hỗ trợ kinh phí, trang phục và nhạc cụ cho Câu lạc bộ.

Để thực hiện giải pháp này cần có nguồn lực tài chính phù hợp nhằm hỗ trợ nghệ nhân, bảo đảm quyền lợi cho người sáng tác, mua sắm trang phục và nhạc cụ. Đối với Câu lạc bộ Dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy xã Bình Điền, phần lớn hoạt động vẫn cần sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các ngành chức năng. Vì vậy, UBND xã cần xây dựng chính sách hỗ trợ Câu lạc bộ hằng năm. Trong nguồn kinh phí thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trên địa bàn thành phố Huế giai đoạn 2026 - 2030, cần quan tâm ưu tiên nguồn lực để Câu lạc bộ duy trì và phát triển bền vững.

3. Một số định hướng tiếp tục phát huy vai trò Câu lạc bộ Dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của địa phương

Khẳng định vai trò quan trọng của Câu lạc bộ Dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch, UBND xã Bình Điền đã chỉ đạo bộ phận chuyên môn tiếp tục duy trì mối liên hệ, phối hợp chặt chẽ với Sở Văn hóa và Thể thao nhằm bảo tồn bền vững các giá trị văn hóa của đồng bào Pa Hy. Đồng thời, địa phương định hướng tổ chức thêm các lớp đào tạo, bồi dưỡng nâng cao và các chương trình giao lưu văn hóa, nghệ thuật.

Đối với Câu lạc bộ, UBND xã tiếp tục tạo điều kiện để phát huy tối đa vai trò cố vấn, dẫn dắt của các nghệ nhân và già làng có uy tín trong truyền dạy kỹ năng sử dụng nhạc cụ, hát các làn điệu dân ca cho thế hệ trẻ.

Tiếp tục rà soát, vận động và thu hút học sinh, thanh thiếu niên và những nhân tố trẻ trên địa bàn tham gia Câu lạc bộ nhằm tạo nguồn nhân lực kế cận. Đồng thời, tập trung nghiên cứu các phương án, đề án phát triển toàn diện để từng bước đưa điểm du lịch cộng đồng Hồng Tiến 1 trở thành điểm đến chuyên nghiệp, hấp dẫn đối với du khách.

Cùng với đó, cần chuẩn hóa các chương trình biểu diễn, giao lưu nghệ thuật của Câu lạc bộ; kết hợp hài hòa giữa biểu diễn dân ca, nhạc cụ truyền thống với giới thiệu văn hóa ẩm thực đặc trưng và trải nghiệm đời sống của người Pa Hy. Tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng giao tiếp, đón tiếp và phục vụ khách du lịch cho thành viên Câu lạc bộ, từng bước chuyển hoạt động từ hình thức biểu diễn phong trào sang sản phẩm du lịch cộng đồng có tính chuyên nghiệp, tạo giá trị văn hóa và kinh tế bền vững.

Từ những kết quả bước đầu đạt được có thể khẳng định, mô hình Câu lạc bộ Dân ca truyền thống dân tộc Pa Hy xã Bình Điền là một hướng đi thiết thực trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của đồng bào. Khi có sự đồng hành của chính quyền, sự tâm huyết của nghệ nhân và sự tham gia chủ động của thế hệ trẻ, những làn điệu dân ca, tiếng cồng chiêng, điệu múa và những giá trị văn hóa truyền thống sẽ tiếp tục được trao truyền, lan tỏa và trở thành nguồn lực góp phần phát triển đời sống văn hóa, du lịch và kinh tế - xã hội của địa phương.

HU