VĂN THƯ – LƯU TRỮ THỜI NGUYỄN (1802–1945): Cuốn sách tra cứu quý giá từ Châu bản triều Nguyễn – Di sản tư liệu thế giới
29/01/2026
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, triều Nguyễn (1802–1945) không chỉ để lại dấu ấn đậm nét về tổ chức nhà nước, văn hóa và ngoại giao, mà còn hình thành một hệ thống văn thư – lưu trữ chặt chẽ, góp phần vận hành bộ máy hành chính quy củ và hiệu quả. Nhằm giới thiệu một cách có hệ thống những hoạt động liên quan đến công tác văn thư, lưu trữ dưới triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước) đã biên soạn và xuất bản cuốn sách “Văn thư – Lưu trữ thời Nguyễn (1802–1945)” – một ấn phẩm tra cứu đặc sắc, giàu giá trị học thuật và thực tiễn.
Cuốn sách do Nhà xuất bản Mỹ thuật ấn hành tháng 12 năm 2025, với hình thức trang trọng và bền đẹp: khổ 16x24cm, in ấn công phu, đóng bìa cứng, dày 672 trang. Đây là một lựa chọn lý tưởng để lưu giữ lâu dài trong tủ sách của các cơ quan, thư viện, nhà nghiên cứu, cũng như những người quan tâm đến lịch sử hành chính và văn bản học Việt Nam.
Điểm nổi bật của ấn phẩm này chính là việc giới thiệu 489 văn bản được tuyển chọn kỹ lưỡng từ khối Châu bản triều Nguyễn hiện đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Đây là nguồn tư liệu đặc biệt quý hiếm, có độ xác thực cao, bởi nhiều văn bản mang dấu tích bút phê trực tiếp của các hoàng đế triều Nguyễn. Các tài liệu được lựa chọn đều có nội dung liên quan đến công tác tổ chức nhân sự chuyên trách, quy trình soạn thảo văn bản, chế độ ban hành – xử lý công văn, cũng như những quy định và thực tiễn quản trị văn bản của các cơ quan nhà nước thời bấy giờ.
Với tính chất là một cuốn sách tra cứu, nội dung được hệ thống hóa theo trình tự thời gian, tạo thuận lợi tối đa cho bạn đọc khi cần đối chiếu, tìm hiểu hoặc khai thác tư liệu theo từng giai đoạn lịch sử. Mỗi văn bản đều được trình bày rõ ràng về xuất xứ, ký hiệu tra tìm, thời gian, kèm theo tóm tắt nội dung và dịch nghĩa. Cách làm này không chỉ hỗ trợ tra cứu nhanh chóng mà còn góp phần bảo đảm tính minh bạch và xác thực của nguồn tư liệu.
Một giá trị đáng trân trọng của cuốn sách nằm ở nỗ lực biên soạn – dịch thuật đầy công phu. Việc chuyển dịch tài liệu từ chữ Hán – Nôm sang tiếng Việt là công việc khó, đòi hỏi người dịch không chỉ am hiểu ngôn ngữ cổ mà còn phải có kiến thức sâu rộng về nhiều lĩnh vực xã hội đương thời, đặc biệt là hệ thống chức danh, địa danh và thuật ngữ chuyên môn trong bộ máy triều Nguyễn. Do đó, nhóm biên soạn đã lựa chọn cách thể hiện thận trọng, giữ nguyên nhiều cách gọi cổ như Phủ Hoài Đức (懷德府), huyện Vĩnh Thuận (永順縣), Văn thư phòng (文書房), Tào Thượng bảo (尚寶曹), Dịch thừa (驛丞), Dịch mục (驛目)…, nhằm bảo toàn sắc thái lịch sử và giá trị tư liệu gốc.
Đối với các tên riêng nước ngoài xuất hiện trong văn bản, nhóm biên soạn cũng nỗ lực đối chiếu để dịch theo nguyên danh, đồng thời giữ theo tập quán Việt Hán hóa đối với những tên gọi đã quen thuộc trong lịch sử như Thanh, Cao Miên, Miến Điện, Xiêm, Pháp, Anh Cát Lợi…. Cách tính thời gian trong văn bản cũng được giữ theo niên hiệu triều đại, đồng thời chú thích thêm năm dương lịch để bạn đọc dễ theo dõi, ví dụ: năm Gia Long thứ nhất (1802).
Không dừng lại ở phần văn bản dịch, cuốn sách còn bổ sung phần phụ lục hình ảnh bản gốc, giúp người đọc có thể trực tiếp quan sát diện mạo tư liệu, tăng thêm độ tin cậy và hứng thú khi tiếp cận kho sử liệu quý.
“Văn thư – Lưu trữ thời Nguyễn (1802–1945)” vì vậy không chỉ là một ấn phẩm chuyên khảo, mà còn là cánh cửa mở ra một lát cắt sống động về quản trị quốc gia qua văn bản – nơi tinh thần kỷ cương, nguyên tắc hành chính và tư duy tổ chức của triều Nguyễn được phản ánh chân thực. Cuốn sách hứa hẹn sẽ trở thành nguồn tư liệu tham khảo có giá trị cho giới nghiên cứu, cán bộ lưu trữ – văn thư, cũng như những ai muốn hiểu sâu hơn về lịch sử vận hành của một triều đại trong tiến trình hiện đại hóa nhà nước Việt Nam.
Với hình thức sang trọng, nội dung chuẩn mực và tư liệu quý hiếm, cuốn sách xứng đáng là một ấn phẩm nên có trong tủ sách của mỗi cơ quan, thư viện và độc giả yêu lịch sử.