Huế: Thành phố di sản trong kỷ nguyên phát triển và hội nhập
01/10/2025
Huế bước sang năm 2025 với một dấu mốc lịch sử quan trọng: chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương theo Nghị quyết 175/2024/QH15 của Quốc hội. Đây không chỉ là sự kiện mang ý nghĩa chính trị – hành chính, mà còn là khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới, nơi Huế khẳng định mình với tư cách thành phố di sản văn hóa đầu tiên của Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, thành phố đứng trước những cơ hội lớn lao để tỏa sáng, đồng thời phải đối diện với nhiều thách thức trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa vốn có.
Nhìn lại hành trình đã qua, có thể thấy Huế sở hữu một kho tàng di sản hiếm nơi nào sánh kịp. Đó là vùng đất hội tụ, kết tinh nhiều giá trị lịch sử – văn hóa, nơi còn lưu giữ diện mạo tổng thể của một kinh đô quân chủ, với tám di sản được UNESCO vinh danh. Trên địa bàn thành phố hiện có gần một nghìn công trình và địa điểm được kiểm kê, trong đó có hơn hai trăm di tích được xếp hạng các cấp; tám di sản phi vật thể quốc gia; năm bảo tàng công lập và bốn bảo tàng ngoài công lập; cùng mười bốn hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia. Từ năm 1993 đến nay, công tác bảo tồn di sản, đặc biệt là Quần thể Di tích Cố đô Huế, đã chuyển mình mạnh mẽ, từ tình trạng “cứu nguy khẩn cấp” sang giai đoạn ổn định, phát triển bền vững. Huế không chỉ là “Thành phố Festival đặc trưng của Việt Nam”, mà còn vinh dự mang danh hiệu “Thành phố Văn hóa ASEAN” và “Thành phố Xanh quốc gia”.
Tuy vậy, không thể phủ nhận rằng bên cạnh thành tựu là những bất cập kéo dài: vướng mắc trong khoanh vùng bảo vệ di tích, thủ tục đầu tư phức tạp, nguồn nhân lực hạn chế, năng lực thi công còn nhiều bất cập, và đặc biệt là khoảng trống pháp lý trong việc hồi hương cổ vật từ nước ngoài. Những yếu tố ấy cho thấy Huế đang đứng trước bài toán khó: làm thế nào để vừa bảo tồn được di sản quý giá, vừa tạo động lực cho phát triển kinh tế – xã hội, để thành phố xứng tầm với vị thế di sản văn hóa của cả nước.
Để giải quyết bài toán đó, cần một chiến lược toàn diện, kết hợp giữa kế thừa và đổi mới. Trước hết, phải sớm hoàn thiện khung pháp lý và chính sách đặc thù. Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di sản Huế cần được phê duyệt, đồng thời điều chỉnh khoanh vùng bảo vệ Quần thể di tích Cố đô Huế cho phù hợp với yêu cầu phát triển. Cơ chế tài chính đặc thù phải được đẩy mạnh, vận hành hiệu quả Quỹ Bảo tồn Di sản Huế, cùng với việc ban hành định mức tài chính riêng cho di sản văn hóa phi vật thể. Quan trọng hơn cả là chính sách đãi ngộ xứng đáng cho nghệ nhân, những người đang ngày đêm gìn giữ “hồn cốt” của văn hóa Huế. Cũng cần sớm có quy định pháp lý rõ ràng về việc hồi hương cổ vật có nguồn gốc Việt Nam, bởi đó không chỉ là tài sản văn hóa mà còn là biểu tượng của lòng tự tôn dân tộc.
Song song với đó, đầu tư ngân sách để di dời dân cư, giải phóng mặt bằng ở khu vực I Kinh thành Huế và tu bổ các di tích quốc gia, đặc biệt là di sản thế giới, là yêu cầu cấp bách. Đồng thời, hệ thống thiết chế văn hóa – thể thao cần được xây dựng đồng bộ, đáp ứng nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ của nhân dân. Bảo tàng Lịch sử thành phố, Bảo tàng Mỹ thuật Huế, Bảo tàng Thiên nhiên Duyên hải miền Trung, Nhà hát Nghệ thuật Ca kịch Huế, Trung tâm Văn hóa – Điện ảnh và Trung tâm Hội nghị quốc tế phải trở thành những công trình trọng điểm, vừa lưu giữ ký ức, vừa là không gian lan tỏa giá trị văn hóa Huế trong đời sống đương đại.
Trong kỷ nguyên số, số hóa di sản văn hóa không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số không chỉ phục vụ cho công tác bảo tồn bền vững mà còn mở ra kênh quảng bá mạnh mẽ, nâng cao hiệu quả ngoại giao văn hóa. Thông qua công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường, Huế có thể đưa hình ảnh của mình đến gần hơn với bạn bè quốc tế, biến di sản thành tài sản chung của nhân loại.
Một khía cạnh quan trọng khác là huy động nguồn lực xã hội hóa. Văn hóa và di sản không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước. Cần có cơ chế, chính sách rõ ràng để thu hút doanh nghiệp, tổ chức xã hội trong và ngoài nước tham gia. Khi nguồn lực tư nhân đồng hành, các loại hình văn hóa – giải trí chất lượng cao mới có điều kiện phát triển, tạo điểm nhấn cho vùng đất di sản.
Đặc biệt, việc phát huy bản sắc văn hóa Huế cần gắn liền với phát triển du lịch văn hóa. Các thương hiệu như “Huế – Kinh đô ẩm thực”, “Huế – Kinh đô áo dài”, “Thành phố lễ hội” không chỉ là khẩu hiệu mà phải được hiện thực hóa thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, mang tính cạnh tranh quốc tế. Các không gian nghệ thuật công cộng, bảo tàng mở, lễ hội dân gian, mỹ thuật truyền thống và âm nhạc cung đình phải được đưa vào đời sống, để mỗi du khách đến Huế đều cảm nhận được sự sống động của một thành phố di sản.
Song song đó, giáo dục truyền thống cần được coi trọng, nhằm bồi dưỡng thế hệ trẻ – những người sẽ kế thừa, bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa Huế trong tương lai. Xây dựng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” gắn với chương trình xây dựng nông thôn mới, nếp sống văn minh đô thị, nông thôn, văn minh công sở, văn hóa học đường hay văn hóa giao thông… chính là cách để văn hóa thấm sâu vào đời sống cộng đồng.
Điểm nhấn quan trọng là phát huy sức mạnh từ cơ sở. Chính quyền xã, phường – nơi trực tiếp gắn bó với cộng đồng – phải được trao quyền nhiều hơn trong quản lý di sản. Khi địa phương chủ động đề xuất, lập hồ sơ, quản lý lễ hội hay nghề truyền thống, thì di sản mới thật sự được gìn giữ trong đời sống hàng ngày của nhân dân. Chính cộng đồng dân cư, với tình yêu và sự gắn bó tự nhiên, sẽ là “người gác đền” hiệu quả nhất cho di sản của mình.
Trong giai đoạn mới, việc nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, huy động đồng bộ nguồn lực từ Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng là chìa khóa để gìn giữ và phát huy giá trị đặc sắc của văn hóa Huế. Đây không chỉ là nhiệm vụ của một ngành, một cấp, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Bởi lẽ, di sản không chỉ là quá khứ, mà còn là sức mạnh nội sinh, là động lực phát triển bền vững cho tương lai.
Huế hôm nay không chỉ mang trên mình dáng vóc cố đô, mà còn gánh trọng trách trở thành trung tâm văn hóa, du lịch, giáo dục của cả nước. Khi văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm, khi di sản trở thành động lực phát triển, Huế sẽ có đầy đủ cơ sở để hiện thực hóa khát vọng: một thành phố di sản giàu bản sắc, tiên tiến và bền vững, góp phần tỏa sáng văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới- Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc- Kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.