Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Điện Huệ Nam
18/08/2026
Vai trò của cộng đồng trong bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Điện Huệ Nam
Lễ hội Điện Huệ Nam được tổ chức định kỳ hai lần mỗi năm - “tháng Ba vía Mẹ” và “tháng Bảy vía Cha” theo âm lịch. Lễ hội tháng Ba diễn ra tại Điện Huệ Nam (Điện Hòn Chén), Điện thờ Thánh Mẫu 352 Chi Lăng và thêm Đình làng Hải Cát (tháng Bảy). Sự phân bố không gian này phản ánh rõ tính cộng đồng trong cấu trúc không gian của lễ hội tín ngưỡng, nơi các địa điểm thực hành được kết nối bởi cộng đồng tín đồ, nghi lễ và những ký ức văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trong lễ hội, các yếu tố văn hóa như âm nhạc, trang phục, nghi lễ, ẩm thực và biểu tượng tâm linh được tái hiện trong một “bảo tàng sống”. Đây là môi trường thực hành văn hóa liên thế hệ, nơi cộng đồng trực tiếp sáng tạo, duy trì và truyền dạy di sản. Di sản vì thế được tiếp nối trong đời sống, qua những thực hành cụ thể của cộng đồng, phù hợp với quan niệm của UNESCO (2003) về di sản văn hóa phi vật thể như một quá trình được cộng đồng liên tục tái tạo và trao truyền.
Trong những năm qua, chính quyền địa phương đã thực hiện mô hình quản lý và tổ chức Lễ hội Điện Huệ Nam theo hướng bảo đảm quyền làm chủ di sản của cộng đồng thực hành, gắn lễ hội với không gian Festival Huế và định hướng phát triển những sản phẩm công nghiệp văn hóa đặc trưng. Mô hình “Nhà nước định hướng - Cộng đồng thực hành” được hình thành trong quá trình này, tạo cơ sở để bảo vệ và tổ chức các thực hành tín ngưỡng trong bối cảnh hiện đại. Cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò định hướng, thẩm định khung kế hoạch do Chi hội - đại diện cho cộng đồng tín ngưỡng - đề xuất; quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch có sự tham vấn các bên liên quan, hướng tới yêu cầu về tính truyền thống, thống nhất, minh bạch và khả thi.
Một nguyên tắc quan trọng của mô hình là Nhà nước không thay thế cộng đồng trong việc quyết định nội dung và cách thức thực hành tín ngưỡng. Vai trò của Nhà nước tập trung vào việc duy trì hành lang pháp luật, bảo đảm điều kiện tổ chức và tạo môi trường để cộng đồng được chủ động quyết định, thực hành, bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Trong cấu trúc đó, cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu, với đại diện là Chi hội Di sản văn hóa Tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu thành phố Huế, giữ vai trò chủ thể trung tâm. Cộng đồng trực tiếp xây dựng kế hoạch tổ chức, rà soát năng lực thực hiện, tập hợp nhu cầu tín đồ, đề xuất nội dung và hình thức nghi lễ, đóng góp vào việc bảo vệ các di sản vật thể gắn với lễ hội. Những hoạt động này khẳng định vị thế của cộng đồng với tư cách chủ thể thực hành và gìn giữ di sản.
Con người là hạt nhân duy trì sức sống của lễ hội. Hiện nay, Huế có 5 nghệ nhân thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Họ trực tiếp thực hành nghi lễ, lưu giữ tri thức và truyền dạy kinh nghiệm văn hóa cho thế hệ sau, có thể được xem như những “chủ thể ký ức sống” của di sản. Sự hiện diện của họ bảo đảm tính liên tục của những tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Chính quyền địa phương tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia giao lưu, hội thảo, đào tạo và các hoạt động truyền dạy, qua đó nâng cao năng lực thực hành và góp phần hình thành thế hệ kế cận.
Việc Lễ hội Điện Huệ Nam gắn với không gian Festival Huế đã mở rộng đáng kể “không gian sống” của lễ hội. Từ một thực hành tín ngưỡng có tính nội sinh trong cộng đồng, lễ hội từng bước trở thành một thành tố của hệ sinh thái văn hóa - du lịch đô thị Huế. Sự mở rộng này tạo thêm cơ hội lan tỏa giá trị di sản, hình thành các sản phẩm văn hóa đặc thù và đóng góp vào định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của địa phương.
Cùng với những cơ hội đó là những thay đổi trong cách thức vận hành lễ hội. Khi tiếp cận rộng hơn với truyền thông, du lịch và công chúng, lễ hội phải đáp ứng thêm các yêu cầu về tổ chức, thông tin, phối hợp liên ngành và phục vụ khách tham quan. Cộng đồng đứng trước một yêu cầu khó hơn: giữ được tính linh thiêng và chiều sâu của thực hành tín ngưỡng trong quá trình thích ứng với không gian văn hóa - du lịch đương đại.
Trong bối cảnh ấy, vai trò và trách nhiệm của cộng đồng cần được mở rộng từ thực hành nghi lễ sang tham gia quản trị di sản. Cộng đồng cần chủ động trong tổ chức, điều phối, truyền dạy và bảo vệ những giá trị cốt lõi của lễ hội; quan trọng hơn là nâng cao năng lực tự quản và khả năng tham gia vào các quyết định liên quan đến di sản. Khi lễ hội bước vào không gian phát triển rộng hơn, cộng đồng trở thành “người gác cổng” cho tính xác thực và chiều sâu văn hóa của nghi lễ, cũng như những hoạt động hội đặc trưng. Sự thiếu chủ động của cộng đồng có thể làm gia tăng nguy cơ hành chính hóa hoặc du lịch hóa di sản.
Vì vậy, sự phát triển của Lễ hội Điện Huệ Nam đặt ra yêu cầu rõ ràng về việc nâng cao năng lực tự quản, ý thức chủ thể và khả năng tham gia của cộng đồng trong toàn bộ chu trình bảo vệ - tổ chức - truyền dạy - lan tỏa di sản. Bảo tồn không nên dừng ở việc giữ lại những gì đã có. Di sản chỉ thực sự được bảo vệ khi cộng đồng còn khả năng thực hành, trao truyền, điều chỉnh và tái tạo các giá trị của mình trong đời sống đương đại. Đây là điều kiện để Lễ hội Điện Huệ Nam tiếp tục sống động, giữ được căn tính tín ngưỡng và phát triển bền vững trong không gian văn hóa đang ngày càng mở rộng của Huế.