Những công trình kiến trúc nghệ thuật mang đậm giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống gắn liền với vùng đất Phù Bài
10/02/2025
Làng Phù Bài nằm ở vị trí cực Nam của thị xã Hương Thủy. Phía Đông giáp sông Lợi Giang và các làng Tân Tô, Tô Đà, Lương Văn… Phía Tây giáp dãy Trường Sơn có nhiều núi cao, đặc biệt có hòn Thiết Sơn thường gọi là núi Quách - nơi từng được dân làng khai thác sắt trước đây. Phía Bắc tiếp giáp địa phận các làng Thần Phù, Lang Xá, Văn Giang, Dạ Lê Thượng, Thanh Thủy Thượng, Lương Hà, Lương Miêu. Phía Nam giáp làng An Nông (còn gọi là An Nong) huyện Phú Lộc.
1. Đình Phù Bài
Đình được xây dựng ở trung tâm làng, mặt hướng Nam, có la thành, cây đa, bến nước. Qua thời gian, đình đã tu bổ, tôn tạo nhiều lần nên kiến trúc, tổng thể công trình bao gồm: Trụ biểu, bình phong, sân đình và đình. Trụ biểu được xây theo lối tam quan đi vào với bậc tam cấp lên xuống. Bốn trụ biểu được xây thành khối trụ vuông (trụ đăng). Bình phong được xây dựng theo kiểu tổ ong (thông phong), hình khối chữ nhật, ở giữa Long Mã tung bay trong không trung; sân đình thoáng và rộng với diện tích 234m2 (dài 13m, rộng 18m), hai bên của sân dưới tán cây cổ thụ có dựng hai am thờ ngũ hành. Đình có bố cục tạo thế chữ công, chính đình ở giữa, hai bên là hai nhà Tả vu và Hữu vu. Chính đình được chia làm hai phần, phía ngoài là tiền đường và bên trong là hậu tẩm. Mặt ngoài chính đình được trang trí các họa tiết đắp nổi bằng mảnh thủy tinh, sành sứ. Mái đình lợp ngói liệt, đắp bờ nóc, bờ quyết và đầu đao. Tiền đường xây bằng xi măng cốt thép, có ba gian và hai gian kép hai bên, ở ba gian của tiền đường có các ô hộc trang trí với chủ đề hoa lá.
Đình Phù Bài đã được Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh tại Quyết định số 654/QĐ-UBND ngày 21 tháng 3 năm 2011.
2. Điện thờ và lăng mộ ngài Ngô Thù
Ngôi điện thờ ngài Ngô Thù (còn có tên gọi khác là Ngô Phủ Quân) tọa lạc tại xứ Thành Võ của làng Phù Bài. Ngôi điện đã được dân làng tự nguyện đóng góp trùng tu nhiều lần, riêng từ đầu thế kỷ XX đến nay đã có 5 lần tu sửa, tôn tạo lớn vào các năm: 1920, 1934, 1960, 1973 - 1974 và 1993. Tuy qua nhiều lần trùng tu nhưng điện thờ vẫn giữ nét cổ kính, uy nghi mang kiến trúc nhà thờ truyền thống dưới thời Nguyễn. Tổng thể công trình từ ngoài vào có 2 lớp cổng tam quan, sân có lư hương, ngựa chầu, có bình hồ, xung quanh có nhiều cây xanh. Bên trong chính điện có kiến trúc 3 gian, 2 chái, kết cấu cột kèo bằng gỗ, mái lợp ngói liệt, nóc, diềm mái trang trí lưỡng long chầu nhật và các họa tiết hoa lá, hoa văn cách điệu, tất cả đều được khảm sành sư rất tinh xảo. Trong điện thiết tự các vị Bổn thổ thành hoàng và đệ Nhất, đệ Nhị phu nhân (gian giữa), ngoại án thờ Nguyễn Đại Lang và Lê Đại Lang; gian Tả thờ ngài khai canh Đại Tôn và phu nhân; gian Hữu thờ ngài Lê Quý Công và phu nhân; ngoại án đặt phối tự 16 họ tộc trong làng.
Cách khoảng 500m về hướng Tây Nam là lăng mộ của ngài. Tương truyền ngài Ngô Thù tinh thông thuật phong thủy nên đã tự tìm thế đất chọn lấy dương cơ và âm phần cho cả gia đình. Ngài Ngô Thù được hiệp táng cùng với bà đệ Nhất phu nhân trên một ngọn đồi cao có địa thế “long triều hổ phục”. Khu lăng mộ được xây dựng bằng gạch, trác vôi vữa, xi măng, khảm sàn,h sứ tinh xảo với quy mô lớn.
3. Nhà thờ họ Lê và lăng mộ ngài khai khẩn
Ngài Lê Trại là một trong 3 vị khai khẩn của làng Phù Bài. Nhà thờ họ Lê có kiến trúc nhà thờ truyền thống dưới thời Nguyễn, tổng thể công trình gồm: trụ biểu, nhà bia và nhà thờ. Nhà thờ có kiến trúc 3 gian, nội thất và các kết cấu bên trong bằng gỗ, mái lợp ngói liệt, nóc, diềm mái trang trí lưỡng long chầu nhật và các họa tiết hoa lá, hoa văn cách điệu, tất cả đều được khảm sành sư rất tinh xảo. Khuôn viên nhà thờ rộng rãi và trồng nhiều cây xanh tạo nên vẻ uy nghiêm, cổ kính cho nhà thờ.
Cách nhà thờ hơn khoảng 500m về hướng Tây Nam là lăng mộ của ngài Lê Trại. Khu lăng mộ được con cháu dòng họ cùng dân làng tiến hành tu bổ, tôn tạo vào năm 2023. Khu lăng mộ nằm trong khuôn viên khoảng 0,6ha với quy mô lớn, tổng thể công trình được chia thành 2 khu vực: lăng mộ và nhà bia công đức. Các hạng mục của lăng mộ xây bằng xi măng, vôi vữa, khảm sành sứ. Khu vực lăng mộ gồm cổng tam quan theo kiến trúc cổ lầu 2 mái che; qua khỏi cổng tam quan là bình phong tiền đến trụ biểu, nhà bia, mộ phần và bình phong hậu; xung quanh khu vực lăng có 2 cổng phụ. Khu vực nhà bia công đức dưng xây dựng theo kiến trúc tứ giác, mái có 2 tầng lợp ngói vẩy cá. Nơi đây dựng một bia đá lớn ghi chúc từ (văn bản phiên âm) tường thuật lại tài năng, công trạng của ngài Lê Trại và sự đóng góp của những người dân trong làng vào việc xây dựng lăng mộ trước đây.
4. Nhà thờ họ Nguyễn và lăng mộ ngài khai khẩn
Ngài Nguyễn Đương là một trong 3 vị khai khẩn của làng Phù Bài. Nhà thờ họ Nguyễn tọa lạc tại thôn 7 xã Thủy Phù; khu lăng mộ ngài Nguyễn Đương tại khu công nghiệp Phú Bài thuộc phường Phú Bài. Tổng thể nhà thờ gồm: tam quan, bình phong và nhà thờ. Tam quan xây dựng theo kiến trúc 3 tầng lầu; diềm, mái khảm sành, sứ và trang trí các họa tiết hoa văn theo kiểu “lưỡng long chầu nhật”. Nhà thờ có kiến trúc 3 gian, nội thất, hoành phi và các kết cấu bên trong bằng gỗ.
Lăng mộ ngài khai khẩn Nguyễn Đương nằm trên một gò đất cao, có kiến trúc xi măng vôi vữa khảm sành sứ với quy mô lớn. Đi qua lối vào từ 4 trụ biểu lớn được xây dựng đăng đối hai bên là bình phong tiền đến cổng lăng (gồm 2 cổng nhỏ bố trí đối xứng với các trụ biểu lớn bên ngoài lăng) đến trụ biểu, nhà bia, mộ phần và bình phong hậu. Tất cả các hạng mục công trình đều được khảm sành, sứ...