Asean: 58 năm hình thành và phát triển - 30 năm dấu ấn Việt Nam trong cộng đồng vững mạnh
05/08/2025
Năm 2025 đánh dấu hai cột mốc quan trọng trong lịch sử Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN): kỷ niệm 58 năm ngày thành lập (08/8/1967 – 08/8/2025) và 30 năm Việt Nam chính thức gia nhập (1995 – 2025).
Trải qua gần sáu thập kỷ, ASEAN đã phát triển vượt bậc, từ một nhóm 5 quốc gia sáng lập thành một cộng đồng toàn diện gồm 10 thành viên, đóng góp không ngừng vào hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực và thế giới. Việt Nam, trong 30 năm là thành viên, đã có những đóng góp to lớn, góp phần khẳng định vị thế và vai trò của ASEAN trên trường quốc tế.
I. Sự hình thành và phát triển của ASEAN: Một hành trình đầy ấn tượng
ASEAN được thành lập vào ngày 08/8/1967 tại Bangkok, Thái Lan, bởi 5 quốc gia: Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan. Mục tiêu ban đầu là tăng cường hợp tác kinh tế, văn hóa – xã hội và duy trì hòa bình, ổn định trong khu vực Đông Nam Á. Qua thời gian, Hiệp hội đã mở rộng, chào đón Brunei Darussalam (1984), Việt Nam (1995), Lào và Myanmar (1997), và Campuchia (1999), hoàn thiện "đại gia đình ASEAN" gồm 10 quốc gia.
Ngày 31/12/2015, Cộng đồng ASEAN chính thức được thành lập, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, đưa ASEAN bước vào giai đoạn hợp tác mới dựa trên ba trụ cột chính: Cộng đồng Chính trị - An ninh (APSC), Cộng đồng Kinh tế (AEC) và Cộng đồng Văn hóa - Xã hội (ASCC).
Cộng đồng Chính trị - An ninh (APSC) hướng tới mục tiêu đảm bảo các quốc gia trong khu vực chung sống hòa bình, công bằng, dân chủ và hòa hợp. APSC cam kết giải quyết các bất đồng nội khối bằng các tiến trình hòa bình và coi an ninh của các nước gắn kết chặt chẽ với nhau. Kế hoạch tổng thể APSC, được thông qua năm 2009, hình dung ASEAN là một cộng đồng dựa trên luật lệ, gắn kết, hòa bình, ổn định và kiên cường, năng động và hướng ngoại trong một thế giới ngày càng hội nhập.
Cộng đồng Kinh tế (AEC) với quy mô thị trường 2,3 nghìn tỷ đô la và 600 triệu người, hướng tới một thị trường thống nhất thông qua hội nhập kinh tế khu vực, phát triển bền vững và bao trùm. AEC có lịch sử từ năm 1992 với sự thành lập Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA). AEC đặt ra tầm nhìn về một thị trường và cơ sở sản phẩm thống nhất, một khu vực có sức cạnh tranh cao, phát triển kinh tế công bằng và hội nhập toàn diện vào nền kinh tế toàn cầu. Kế hoạch Tổng thể AEC 2025 tiếp tục làm sâu sắc hơn hội nhập kinh tế, hướng tới một nền kinh tế gắn kết, cạnh tranh, đổi mới, năng động, kết nối cao, toàn diện, hướng tới con người và có tầm vóc toàn cầu.
Cộng đồng Văn hóa - Xã hội (ASCC) hướng đến việc phát huy tối đa tiềm năng của người dân ASEAN. Kế hoạch tổng thể ASCC 2025, được thông qua năm 2015, hướng tới một cộng đồng cam kết, có sự tham gia, trách nhiệm xã hội, hòa nhập, bền vững, kiên cường và năng động, tự hào về bản sắc, văn hóa và di sản của mình. Các quốc gia thành viên hợp tác trên nhiều lĩnh vực như văn hóa, giáo dục, phúc lợi xã hội, môi trường, quản lý thiên tai và y tế.
Sau 58 năm hình thành và phát triển, ASEAN đã trở thành một Cộng đồng đoàn kết, vững mạnh, gắn kết toàn diện và sâu rộng, đóng góp quan trọng vào việc duy trì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển ở khu vực. ASEAN tiếp tục khẳng định là hình mẫu thành công về hợp tác và liên kết khu vực với vai trò và vị thế ngày càng tăng. Hiệp hội đã xây dựng được các nguyên tắc, chuẩn mực ứng xử, thống nhất mục tiêu chung, tạo dựng lòng tin và thói quen hợp tác giữa các quốc gia, đảm bảo hòa bình và ổn định không chỉ trong khu vực mà còn góp phần tăng cường hòa bình và hợp tác ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
II. 30 năm Việt Nam gia nhập ASEAN: Những dấu ấn nổi bật
Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 7 của ASEAN vào ngày 28/7/1995. Việc gia nhập ASEAN là một "đột phá", giúp Việt Nam phá thế bao vây cấm vận, từng bước hội nhập sâu rộng với khu vực và vươn tầm quốc tế. Trong 30 năm qua, ASEAN đã trở thành một trụ cột quan trọng trong chính sách đối ngoại của Việt Nam.
1. Hội nhập sâu rộng, thúc đẩy phát triển kinh tế
Tham gia ASEAN mang lại cho Việt Nam môi trường hòa bình và ổn định, thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia, đẩy mạnh hội nhập quốc tế và nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam. Từ một nước bị cô lập, cấm vận kinh tế, Việt Nam ngày nay có quan hệ ngoại giao với 194 quốc gia, là thành viên của hơn 70 diễn đàn, tổ chức khu vực và quốc tế.
Việc tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA) và các hiệp định thương mại giữa ASEAN với các đối tác lớn đã giúp Việt Nam tiếp cận thị trường ngày càng mở rộng. Việt Nam hiện thuộc nhóm 40 nền kinh tế lớn nhất thế giới và 20 nền kinh tế hàng đầu về thu hút FDI và quy mô thương mại. GDP bình quân đầu người của Việt Nam tăng từ 289 USD năm 1995 lên 4.346 USD năm 2023, và quy mô nền kinh tế tăng gần 20 lần. Kim ngạch thương mại giữa Việt Nam với ASEAN tăng 18 lần trong giai đoạn 1995-2024.
ASEAN cũng đã tạo động lực để Việt Nam cải cách thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh, cải thiện môi trường pháp lý, kinh doanh và quản trị. Việt Nam đã tận dụng hiệu quả các chương trình hợp tác đào tạo, chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ phát triển của ASEAN để nâng cao chất lượng phát triển nội tại.
2. Đóng góp xây dựng và củng cố ASEAN
Việt Nam luôn xác định ASEAN là cơ chế hợp tác đa phương quan trọng hàng đầu. Việt Nam tích cực thúc đẩy việc kết nạp Lào, Myanmar (1997) và Campuchia (1999), hoàn thành "đại gia đình ASEAN". Việt Nam đã đảm nhận thành công vai trò lãnh đạo, đăng cai các hoạt động và hội nghị quan trọng của ASEAN, thể hiện vai trò tích cực và có trách nhiệm, giúp mở rộng và tăng cường tính cố kết trong ASEAN.
Việt Nam đã đóng góp nòng cốt vào sự phát triển của ASEAN, đặc biệt trong những thời khắc quan trọng, như hoàn tất ý tưởng ASEAN-10, thúc đẩy hình thành Cộng đồng ASEAN, xây dựng Hiến chương ASEAN, và góp phần phát huy vai trò trung tâm của ASEAN. Việt Nam cũng đi đầu trong việc xây dựng Cộng đồng ASEAN, là một trong hai nước thành viên có tỷ lệ thực hiện cao nhất các biện pháp ưu tiên trong Kế hoạch tổng thể xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN.
3. Vai trò điều phối và đối ngoại
Việt Nam không ngừng nâng cao năng lực, uy tín và tiếng nói trên trường quốc tế, góp phần nâng cao uy tín của Việt Nam trong ASEAN. Việt Nam đã tổ chức thành công Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 6 tại Hà Nội (1998) và hoàn thành xuất sắc vai trò Chủ tịch ASEAN trong các năm 2010 và 2020, góp phần tăng cường đoàn kết, thống nhất trong ASEAN.
Việt Nam được nhìn nhận là một nhân tố tích cực ở khu vực và thế giới, thể hiện qua việc đăng cai APEC 2017, Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Triều lần thứ hai (2019), và tham gia đàm phán, ký kết các thỏa thuận thương mại đa phương lớn như CPTPP, EVFTA và RCEP. Đặc biệt, việc Việt Nam trúng cử Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2020-2021 với số phiếu gần như tuyệt đối (192/193) là minh chứng rõ nhất cho sự gia tăng uy tín của đất nước.
Việt Nam cũng tích cực thúc đẩy ASEAN có lập trường chung về vấn đề Biển Đông, thực hiện Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và thúc đẩy đàm phán với Trung Quốc về Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu lực, hiệu quả. Trong vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2020, Việt Nam đã chủ động và thích ứng với bối cảnh đại dịch COVID-19, thúc đẩy nhiều sáng kiến quan trọng như Quỹ ứng phó đại dịch COVID-19 và đẩy mạnh "ngoại giao số". Việt Nam cũng có những viện trợ tích cực về vật tư, thiết bị y tế cho các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới, đặc biệt là Lào và Campuchia.
III. Định hướng và cam kết tương lai
Bước sang giai đoạn phát triển mới, ASEAN đang thực hiện Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 với mục tiêu "tự cường, năng động, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm". Đặc biệt, mốc 2045 trùng với thời điểm Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao, tạo sự đồng thuận chiến lược giữa định hướng phát triển quốc gia và khu vực. Việt Nam đang tham gia tích cực vào quá trình xây dựng "Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045" – một chiến lược phát triển bền vững, gắn kết an ninh và thúc đẩy kết nối.
Trên nền tảng 30 năm tham gia và đóng góp cho ASEAN, Việt Nam tiếp tục nỗ lực đảm nhận với tinh thần trách nhiệm cao các nghĩa vụ luân phiên quan trọng:
- Chủ tịch Nhóm Đặc trách Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI): Trong năm kỷ niệm 25 năm sáng kiến IAI, Việt Nam đang góp tiếng nói định hướng quan trọng để xây dựng và triển khai Kế hoạch công tác IAI giai đoạn V (2026 - 2030), nhằm rút ngắn khoảng cách phát triển giữa các quốc gia, các vùng, miền, duy trì phát triển đồng đều, bền vững.
- Nước điều phối quan hệ ASEAN - New Zealand (giai đoạn 2024 - 2027): Trong năm 2025, kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ, Việt Nam đang phối hợp chặt chẽ để chuẩn bị cho Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 50 năm quan hệ đối tác, thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung định hướng hợp tác giai đoạn mới và xây dựng Kế hoạch hành động 2026 - 2030, hướng tới thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện.
- Điều phối quan hệ ASEAN - Vương quốc Anh (giai đoạn 2026 - 2030): Việt Nam đang nỗ lực cùng Vương quốc Anh thúc đẩy hoàn tất triển khai Kế hoạch hành động ASEAN - Anh giai đoạn 2022 - 2026, đồng thời trao đổi về kế hoạch kỷ niệm 5 năm thiết lập quan hệ đối tác đối thoại vào năm 2026 và xây dựng Kế hoạch hành động ASEAN - Anh giai đoạn mới 2027 - 2031.
Những đóng góp thiết thực và ý nghĩa của Việt Nam cho ASEAN vào thời điểm bước ngoặt quan trọng này sẽ góp phần đẩy mạnh liên kết khu vực, đề cao vai trò trung tâm và hình ảnh, vị thế của ASEAN. Việt Nam sẽ tiếp tục cùng ASEAN lan tỏa và viết tiếp câu chuyện thành công của hợp tác khu vực, tăng cường đoàn kết, tự lực, tự cường, tự chủ chiến lược, triển khai thành công Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN năm 2045 vì lợi ích của người dân khu vực, đóng góp cho hòa bình, hợp tác và phát triển chung của thế giới.