Hương Thủy - Những dấu ấn Champa thông qua các công trình kiến trúc Champa còn hiện hữu
02/06/2025
Theo dòng lịch sử, sau cuộc hôn nhân giữa công chúa Huyền Trân với vua Champa là Chế Mân vào năm 1306, vùng đất châu Ô và châu Rí (Lý) được nhập vào lãnh thổ Đại Việt, nhà Trần cho đổi châu Ô, châu Rí thành châu Thuận và châu Hóa, cũng từ đó cư dân Đại Việt vào khai phá vùng đất Thuận Hóa. Mối quan hệ ban giao giữa hai dân tộc Việt - Chăm sau đó đã diễn ra tốt đẹp, người Việt và người Chăm sinh sống thuận hòa, đan xen lẫn nhau. Trong quá trình này, những bản sắc địa văn hóa giữa hai dân tộc đã có sự giao thoa với nhau và biến đổi để phù hợp với thực tiễn cuộc sống.¬ Xuyên suốt các giai đoạn lịch sử, Huế luôn là một phần không gian lãnh thổ của sự tiếp biến giữa hai dân tộc, do vậy, ngày nay hệ thống di sản văn hóa Champa trên đất Huế vô cùng phong phú, đa dạng với nhiều loại hình khác nhau và phân bố rộng khắp. Và thị xã Hương Thủy là một trong những địa bàn còn lưu giữ những dấu ấn Champa thông qua các công trình kiến trúc Champa còn hiện hữu.
Các công trình kiến trúc Champa đã được xếp hạng di tích và nhận diện, nghiên cứu bước đầu
1. Miếu Bà Giàng tại đường Thái Vĩnh Chinh, phường Thủy Lương
Miếu Bà Giàng còn có tên gọi khác là miếu Bố Y Na, tọa lạc trên một khu đất cao có diện tích 5.497m2 thuộc làng Lương Văn, mặt quay về hướng Đông Nam. Theo Nhân dân địa phương, khi người dân đến vùng đất này khai hoang lập nghiệp, nơi đây vẫn còn dấu tích của một ngọn tháp bị sụp đổ (thường gọi là phế tích tháp Lương Hậu), cây cối mọc phủ dày, rậm rạp. Trong quá trình dọn dẹp, phát quang tại khu vực nền tháp cũ người dân đã lấy gạch sụp đổ dựng nên một tòa miếu thờ gọi là miếu Bà Giàng (Yang) và tìm thấy một phù điêu khắc đá thể hiện hình người nhiều tay nhảy múa, người dân gọi đó là tượng Bà Chuẩn Đề và họ cũng xây luôn một ngôi miếu bên cạnh để thờ cúng, ngoài ra, còn phát hiện nhiều chân đá táng hình vuông. Do thời gian cùng những biến động của chiến tranh, hai ngôi miếu này được xây cất lại nhiều lần.
Hiện nay, miếu Bà Giàng đã được xây mới bằng bê tông, cốt thép, mái lợp ngói, trên có đắp nổi các họa tiết hoa, lá… miếu có chiều rộng 11m, dài 19,7m, diện tích 216,7m2, được chia thành 3 tầng, từ ngoài vào là bàn thờ Hội đồng (tức Tứ phủ công đồng) là những vị bên dưới mẫu, bên trên bàn thờ có treo bức hoành phi đúc bằng xi măng gắn sành sứ đề 4 chữ Hán “布 依那廟”(miếu Bố Y Na). Nằm về phía bên phải, cách miếu Bà Giàng khoảng 30m là miếu Bà Chuẩn Đề (hay còn gọi là miếu Chuẩn Đề Bồ Tát) được xây dựng bằng bê tông cốt thép, có chiều rộng 2,3m dài 5m, diện tích 11,5m2, mái lợp ngói liệt, phần hiên rộng 1,5m, được lợp bằng tôn pờ rô xi măng, cửa ra vào miếu rộng 1m, cao 1,6m được làm theo lối thượng song hạ bản. Bên trong miếu được thiết án thờ bằng bê tông cao 90cm, rộng 1m, trên án thờ đặt bức phù điêu của người Chăm. Phù điêu này có phong cách nghệ thuật độc đáo, niên đại cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X được tạc trên phiến đá hình vòng cung cao 1m, rộng 1,06m. Chính giữa tạc thần Siva múa với tư thế hai chân khuỳnh, người uốn sang bên trái. Đầu đội mũ nhiều tầng, chóp nhọn. Gương mặt trái xoan, trán phẳng, cung mày cao, sống mũi cao, thẳng, cánh mũi hẹp, môi dày, miệng rộng. Tai đeo trang sức dài xuống vai.
Cụm công trình này đã được xếp hạng di tích lịch sử cấp thành phố tại Quyết định số số 540/QĐ-UBND ngày 11 tháng 3 năm 2021.
2. Giếng đồng tại đường Trần Hoàn, phường Thủy Lương
Giếng có hình vuông, xây bằng đá theo lối ghép mộng, đáy lót 2 phiến đá có cắt góc ở sát các góc giếng. Lòng giếng rộng 106cm, bên ngoài rộng 152cm, sâu 350cm, đến mặt đá lót đáy sâu 295cm. Phía trên có 4 trụ đá ở 4 góc cao 110cm - 115cm. Các phiến đá trên cùng ghép mộng thông qua các trụ đá này. Các phiến đá xây thành giếng rộng 40cm - 50cm, mặt nước sâu 150cm so với thành giếng. Theo người dân địa phương, giếng không bao giờ bị khô nước vào mùa Hạ và mạch nước luôn luôn trong xanh quanh năm. Hiện nay, giếng này vẫn được cộng đồng xóm Đạo làng Lương Văn sử dụng.
3. Nhà thờ họ Chế tại làng Vân Thê, xã Thủy Thanh
Ở làng Vân Thê, họ Chế là một trong 8 họ khai canh của làng, trong đó, ngài Chế Văn Kiệt được suy tôn là Thành hoàng làng. Nhà thờ họ Chế đã qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo. Lần đại trùng tu gần đây nhất là từ năm 2018 đến năm 2019. Con cháu dòng họ Chế đã tiến hành xây dựng lại nhà thờ trên nền đất cũ. Công trình kết cấu, lắp xếp bằng gạch thẻ không trét vữa đặc trưng nét văn hóa Champa. Cổng vòm, khung vòm cùng các phù điêu, tượng trang trí đặc trưng theo phong cách Champa. Hiện nay trong nhà thờ họ Chế có bài vị thờ 16 vị vua Champa; bên phải là thờ hoàng hậu, thứ phi; bên trái là thờ thái tử, công chúa; phần dưới là thờ ngài Thành hoàng và ngài Thế Khanh. Tại nhà thờ hiện còn lưu giữ những hiện vật Champa quý như: Cặp voi thần Gadixi và 2 bức tượng ở trụ chính nhà thờ, đặc biết là phiến đá dài 1,2m, có khắc chữ Champa cổ và chữ Phạn. Theo tài liệu tiếp cận của 2 nhà nghiên cứu Jaya Thiên và Sri Jayahajan, nội dung trên phiến đá có bố cục 3 phần chính: Khôi phục lại ngôi đền tháp cũ để phụng thờ vị hoàng tử Harijit; thời điểm khôi phục vào năm Saka 1268 (tức năm 1346 Tây lịch) và việc dâng phẩm vật, tài sản cho khu đền tháp.
4. Lăng mộ, miếu thờ khai canh và Thành hoàng làng Vân Thê, xã Thủy Thanh
Làng Vân Thê nằm ở vị trí đất khá trũng được bao bọc các làng xung quanh, phía Đông là sông Như Ý, phía Tây giáp làng An Cựu, Vân Dương, phía Bắc giáp làng Dạ Lê, phía Nam giáp làng Thanh Thuỷ, Sư Lỗ. Sự phát triển của làng Vân Thê đến ngày hôm nay phản ánh sự hoà hợp, đoàn kết giữa cộng đồng người Việt và người Chăm trong một tiến trình lịch sử lâu dài qua nhiều thế hệ. Theo gia phả của các dòng họ, vị trí thờ tự tại đình làng Vân Thê và ý kiến hội đồng Tộc trưởng của làng, thì việc khai hoang mở đất lập nên làng Vân Thê là do công sức của 8 dòng họ đầu tiên đến làng gồm: Chế, Nguyễn, Phan, Đỗ, Trần, Hoàng, Văn, Lê. Trong đó, ngài Chế Văn Kiệt được suy tôn là Thành hoàng làng, ngài Chế Ba Na là một trong những vị khai canh của làng. Do vậy, khu lăng mộ, miếu thờ này còn có tên gọi khác là lăng mộ, miếu thờ ngài Chế Ba Na và ngài Chế Văn Kiệt. Khu lăng mộ, miếu thờ 2 vị khai canh và Thành hoàng làng - Chế Ba Na và Chế Văn Kiệt được xây dựng ở vị trí gần nhà thờ họ Chế cách khoảng 50m về hướng Đông - Nam dưới một lùm cây xanh cổ thụ. Tổng thể miếu thờ gồm cổng - bình phong - miếu, ngôi miếu được xây dựng bằng bê tông cốt thép theo kiến kiến trúc 3 gian, hệ thống cửa bảng khoa bằng gỗ. Lăng mộ nằm ngay phía sau miếu thờ,có kiến trúc hình vuông bằng bê tông cốt thép. Theo lời kể của Ban Điều hành họ Chế, trong quá trình xây dựng khu lăng mộ, miếu thờ đã phát hiện xung quanh nhiều gạch, ngói vụn thời Champa, sau nhiều lần trùng tu các công trình thì những gạch, ngói này bị vùi lấp sâu xuống bên dưới. Hiện nay, lăng mộ, miếu thờ đang được con cháu dòng họ cùng cộng đồng dân làng chăm sóc, quản lý, bảo vệ.
5. Miếu Bà Hồ tại đường Thanh Lam, phường Thủy Phương
Miếu bà Hồ còn được người dân địa phương gọi với tên gọi khác là miếu Bà Vực. Ngôi miếu được hình thành lâu đời cùng với quá trình thành lập làng dưới thời Hậu Lê. Theo các bậc cao niên trong Ban Điều hành cho biết, miếu thờ bà Thiên Y-A-Na rất linh thiêng do đó được vua Tự Đức và vua Khải Định sắc phong thần. Trải qua thời gian dài, miếu Bà vẫn được con dân trong Tổ 11, phường Thủy Phương bảo vệ và phát huy tốt. Khuôn viên miếu hiện có diện tích 2.600m2, trong khuôn viên có miếu Bà kết cấu 1 gian 2 chái, mái lợp ngói liệt; xung quanh có nhiều nhiều miếu thờ khác và cây cổ thụ, phía trước là dòng sông Vực. Hàng năm, vào những ngày đầu Xuân, thị xã Hương Thủy thường tổ chức đua ghe truyền thống tại khu vực bà. Trước khi tổ chức đua, người dân địa phương phải thiết trí mâm cổ để cúng bà cầu cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu. Bên cạnh đó, Xuân Thu nhị kỳ đều được dân làng phụng cúng.
Đề xuất phương án bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa Champa gắn liền với các công trình, di tích
Hương Thủy là địa bàn có nhiều di tích đã được xếp hạng; nhiều công trình, địa điểm được đưa vào Danh mục Kiểm kê di tích của thành phố cùng nhiều di sản văn hóa phi vật thể đã được vinh danh và nhận diện nghiên cứu. Do vậy, việc bảo tồn, phát huy các giá trị gắn liền với các công trình, di tích Champa nêu trên sẽ góp phần làm phong phú, đa dạng các loại hình di sản văn hóa nơi đây cũng như nêu bật bề dày truyền thống của vùng đất. Trên cơ sở đó, đề xuất phương án bảo tồn và phát huy các công trình, di tích này như sau:
Một là, đối với miếu Bà Giàng tại phường Thủy Lương đã được xếp hạng di tích cấp thành phố, tuy nhiên, theo đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu và các đơn vị chuyên môn, công trình này còn chứa đựng nhiều giá trị độc đáo xứng đáng để được xếp hạng di tích ở cấp cao hơn. Do đó, thời gian tới, cần thu thập, bổ sung thêm tài liệu cho hồ sơ khoa học miếu Bà Giàng để đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nâng cấp xếp hạng thành di tích cấp quốc gia. Đồng thời, thực hiện Quy hoạch tổng thể tu bổ, tôn tạo, bảo quản di tích vì đây là khu vực có cảnh quan, không gian rộng rãi, thoáng đãng, nhiều cây cổ thụ đan xen trong khuôn viên chứa đựng nhiều tiềm năng để trở thành một trong những điểm du lịch hấp dẫn của địa phương.
Hai là, đối với các công trình: Giếng đồng tại phường Thủy Lương; nhà thờ họ Chế và lăng mộ, miếu thờ khai canh và Thành hoàng làng Vân Thê tại xã Thủy Thanh; miếu Bà Hồ tại phường Thủy Phương cần sớm triển khai các bước để lập hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích cấp thành phố cho những công trình này.
Ba là, đối với các di tích, công trình hiện còn lưu giữ những hiện vật, tài liệu, dấu vết khá rõ nét về dấu ấn văn hóa Champa: Miếu Bà Giàng, nhà thờ họ Chế, lăng mộ, miếu thờ khai canh và Thành hoànglàng Vân Thê cần tiến hành thực hiện các thủ tục thăm dò, khai quật khảo cổ để có thêm các luận cứ khoa học nhằm phục vụ cho công tác nghiên cứu trong việc đánh giá đúng, đầy đủ về những giá trị văn hóa Champa cũng như những dấu ấn của các thời kỳ tiếp theo gắn liền với di tích, công trình.
Bốn là, xây dựng các bảng chỉ dẫn, bảng giới thiệu nội dung tổng quan của các công trình, di tích để tạo điều kiện thuận lợi cho Nhân dân địa phương, khách du lịch đến tham quan và nghiên cứu, học tập.
Năm là, tổ chức tuyên truyền, giới thiệu và quảng bá hình ảnh, những giá trị di sản văn hóa gắn liền với các công trình, di tích này trên các phương tiện thông tin, nền tảng mạng xã hội. Nghiên cứu lồng ghép trở thành điểm đến trong các tour, tuyến du lịch kết nối di sản văn hóa của địa phương.
Sáu là, thực hiện các đề tài khoa học nghiên cứu về di sản văn hóa phi vật thể Champa thông qua các tư liệu, hiện vật, kiến trúc của các công trình, di tích đặt trong mối liên hệ với di sản văn hóa Champa m của vùng đất Huế và khu vực miền Trung - Tây Nguyên để từ đó có cái nhìn tổng quan, rõ nét hơn về những dấu ấn thời kỳ văn hóa Champa trên địa bàn thị xã Hương Thủy.